Η πολιορκία της Ακροπόλεως από τον Λέοντα Σγουρό



του Χρήστου Χατζηλία,

Ο Λέων Σγουρός υπήρξε μέλος της ισχυρής αριστοκρατικής οικογένειας των Σγουρών με καταγωγή από το Ναύπλιο. Η άνοδος της οικογένειας του αρχίζει κατά τον 11ο αιώνα μ.Χ, με πρώτο αναφερόμενο τον πρωτοσπαθάριο Μιχαήλ Σγουρό, ο βυζαντινολόγος Αλέξανδρος Καζντάν αναφέρει δώδεκα εκπροσώπους κατά την περίοδο της βασιλείας του Αλέξιου Α΄Κομνηνού. 


Ο βαθμός που κατείχε ο Λέων Σγουρός ήταν αυτός του < Σεβαστοϋπερτάτου>, κατά την περίοδο όπου εξελίσσονταν τα γεγονότα της παραμονής των Σταυροφόρων έξω από την Κωνσταντινούπολη αλλά και μετά την άλωση της βρήκε την ευκαιρία να δημιουργήσει ένα βραχύβιο κρατίδιο προσαρτώντας της πόλεις της νοτίου Ελλάδος με την πλήρη εδαφική ακμή του να φτάνει έως την Λάρισα.

Μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους της 4ης Σταυροφορίας ο Σγουρός επιβλήθηκε στους τοπικούς άρχοντες της ΒΑ Πελοποννήσου και συνέχιζε να εισπράττει τον ναυτικό φόρο από τους Αθηναίους για την πάταξη της πειρατείας στα παράλια μέρη της Αττικής και της Πελοποννήσου. Φαίνεται πως χρησιμοποίησε και τον στόλο του εκλιπόντος πατέρα του Θεόδωρου Σγουρού, η διαταγή αυτή για την δημιουργία του στόλου από τον πατέρα του δόθηκε από τον αυτοκράτορα Αλέξιο Γ΄Αγγέλο (1195-1203) για την αντιμετώπιση των πειρατών. Με την δημιουργία δικού του στρατού και πολεμικών μηχανών, άρχισε να εμφανίζεται ως ανεξάρτητος ηγεμόνας. Κατά τον Γεώργιο Κόλια ο Λέων Σγουρός μπορούσε να αντιμετωπίσει με τις ενέργειες του τους Λατίνους επιδρομείς,αλλά αυτός στράφηκε ενάντια στους τοπικούς ηγεμόνες για να ικανοποιήσει τις δικές του φιλοδοξίες.(Κόλιας 1958, σ.147, από το βιβλίο «Ο ΛΕΩΝ ΣΓΟΥΡΟΣ» της Φωτεινής Θ. Βλαχοπούλου σ.51).

Μετά την κυριαρχία του στην ΒΑ Πελοπόννησο άρχισε να κάνει επιδρομές στην Αττική με δικαιολογία την ιδιότητα του φοροεισπράκτορα των Αγγέλων. Η Φωτεινή Θ. Βλαχοπούλου επισημαίνει στο βιβλίο της πως η πολιορκία της Ακροπόλεως θα πρέπει να τοποθετηθεί μετά την ανατροπή του αυτοκράτορα Αλέξιου Ε Δούκα “Μούρτζουφλου”( « Ο ΛΕΩΝ ΣΓΟΥΡΟΣ» σ.66-67).Με ισχυρό στρατό και στόλο ο Σγουρός πέρασε τον Ισθμό, λεηλάτησε τις περιοχές της Μεγαρίδας και της Αττικής και κατέλαβε τον Πειραιά αρχίζοντας έτσι την πολιορκία των Αθηνών από ξηρά και θάλασσα. Η δικαιολογία του άρχοντα ήταν η είσπραξη των φόρων αλλά και η παράδοση ενός νεαρού του Μιχαήλ Χωνιάτη, γιού του Γεωργίου και ανιψιού του Μητροπολίτη Αθηνών Μιχαήλ Χωνιάτη.

 Όπως επισημαίνει ο Αντώνης Καλδέλλης στο έργο του « Ο ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΣ ΠΑΡΘΕΝΩΝΑΣ» σελ.277, οι δύο άνδρες συναντήθηκαν και ο Μητροπολίτης προσπάθησε να αποτρέψει τον Σγουρό να καταλάβει την πόλη υπενθυμίζοντας του την Χριστιανική του πίστη και τον πατριωτισμό του. Ο Λέων δεν πείστηκε και άρχισε αμέσως την πολιορκία της Ακροπόλεως στήνοντας τις πολιορκητικές του μηχανές, όμως και ο Μητροπολίτης πίσω από τα τείχη της Ακρόπολης ετοίμασε τις δικές του πολεμικές μηχανές στις επάλξεις και όπλισε όσους ήταν μέσα.

Η εμμονή του Πελοποννήσιου άρχοντα να καταλάβει όσες περισσότερες πόλεις μπορούσε για την δημιουργία κράτους αντίστοιχου με εκείνου της Ηπείρου και της Νίκαιας και η αποτυχία της εκπόρθησης της Ακροπόλεως τον έκανε να ξεσπάσει στην κάτω πόλη των Αθηνών καίγοντας τα σπίτια και παίρνοντας μαζί του τα κοπάδια και τα υποζύγια των κατόικων, η καταστροφή ήταν τόσο μεγάλη που ορισμένα κτήρια έμειναν ακατοίκητα(Setton 1955, σ.238, « Ο ΛΕΩΝ ΣΓΟΥΡΟΣ» σ.74).

Ο Μητροπολίτης μετά την καταστροφή και την υποχώρηση του Λέοντα Σγουρού,έγραψε στον ανεψιό του Γεώργιο Χωνιάτη πως οι ανατριχιαστικές πράξεις των Λατίνων κατά των Ρωμαίων ήταν «φιλανθρωπότερες» από εκείνες του Σγουρού,επίσης στην επιστολή του αναφέρει τον Λέοντα Σγουρό ως «τάχα ομοεθνή».(Χωνιάτης Μ. Β΄.σσ 169.25-170.5. «Ο ΛΕΩΝ ΣΓΟΥΡΟΣ σ.75).

Κατά τον Αντώνη Καλδέλλη οι πράξεις του κλασικιστή Μητροπολίτη υπήρξαν γενναίες αλλά ο ηρωισμός του ήταν ανώφελος. Ο βυζαντινολόγος ερωτάται στο όνομα ποιας νόμιμης αρχής αρνήθηκε να παραδώσει την Αθήνα στον Σγουρό, αφού ο ίδιος o Mιχαήλ Χωνιάτης καταφερόταν εναντίον της ανικανότητας και της διαφθοράς της Κωνσταντινούπολης; Γιατί θυσίασε την κάτω πόλη; Αν γινόταν σύμφωνα με τον Καλδέλλη ο Λέων Σγουρός κύριος των Αθηνών θα της παρείχε μια στοιχειώδη προστασία. (« Ο ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΣ ΠΑΡΘΕΝΩΝΑΣ», σ.277).

Ο άρχοντας του Ναυπλίου δεν κατάφερε να καταλάβει ποτέ την Ακρόπολη και κατευθύνθηκε προς την Θήβα,εμπορικό κέντρο λόγω του μεταξιού και διοικητικό κέντρο του Ελλαδικού θέματος. Ο στρατός του Σγουρού ήταν ο τελευταίος βυζαντινός στρατός που πάτησε στην περιοχή της Αθήνας.Μετά τις νίκες του Βονιφάτιου Μομφερατικού εναντίον του στρατού του Λέοντος Σγουρού και την κατάλυση του βραχύβιου κρατιδίου του από τους Σταυροφόρους οι δύο άνδρες θα έχουν εχουνε ένα διαφορετικό τέλος. Ο Λέων Σγουρός θα πεθάνει πολεμώντας του Λατίνους στον πολιορκημένο Ακροκόρινθο όπου βρίσκονταν ή κατά άλλους θα αυτοκτονήσει πέφτοντας καβάλα στο άλογο του από τον Ακροκόρινθο.

Ο Μιχαήλ Χωνιάτης ανίκανος να αντισταθεί αυτή τη φόρα στους σιδερόφρακτους ιππότες,θα παραδώσει την Αθήνα στον Βονιφάτιο τον Μομφερατικό και θα περάσει το υπόλοιπο της ζωής στου στην Κέα αρνούμενος να γίνει Οικουμενικός Πατριάρχης στην Αυτοκρατορία της Νίκαιας προσφέροντας να δίνει συμβουλές και στα δύο αντιμαχόμενα κράτη με όνειρο του την ένωση των κρατών και την εκδίωξη των Λατίνων.(«Ο ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΣ ΠΑΡΘΕΝΩΝΑΣ»,σ.279.-«Ο ΛΕΩΝ ΣΓΟΥΡΟΣ»,σ.99-124).https://cognoscoteam.gr/


Ο Λέων Σγουρός 

Σφραγίδα του Λέοντα Σγουρού. Πρόσθια όψη: Ο [ΑΓΙΟC] ΘΕΟΔΩΡΟC. Στην οπίσθια όψη: +CΕΒΑCΤΟΫΠΕΡΤΑΤΟΝ ΜΑΡΤΥC ΜΕ CΚΕΠΟΙC ΛΕΟΝΤΑ CΓΟΥΡΟΝ ΕΚ ΓΕΝΟΥC ΚΑΤΗΓΜΕΝΟΝ

Ο Λέων Σγουρός (... - 1208) ήταν Βυζαντινός άρχοντας του Ναυπλίου στις αρχές του 13ου αιώνα. Μεταξύ 1201 και 1208 έλεγχε ως ουσιαστικά de facto ανεξάρτητες τις περιοχές της Ναυπλίας (ευρύτερη περιοχή Ναυπλίου), το Άργος, την Κόρινθο, την Αττική και τη Βοιωτία, περιοχές οι οποίες κατόπιν περιήλθαν στους Φράγκους της Δ΄ Σταυροφορίας.Κληρονόμησε την ηγεμονία από τον πατέρα του Θεόδωρο πριν το 1200. Επαναστάτησε το 1201 ενάντια στον αυτοκράτορα Αλέξιο Γ' και αυτονακηρύχθηκε άρχοντας[1]. Όταν ο Ορθόδοξος κλήρος αντέδρασε, ο Λέων έλαβε δραστικά μέτρα και φυλάκισε τον αρχιεπίσκοπο Ναυπλίας. Στη συνέχεια κατέλαβε το Άργος και την Κόρινθο, ενώ θανάτωσε τον εκεί αρχιεπίσκοπο γκρεμίζοντάς τον από τον Ακροκόρινθο, αφού προηγουμένως τον τύφλωσε[2]. Κατόπιν εκστράτευσε εναντίον της Αθήνας και την κατέστρεψε, αποκρούστηκε όμως στην Ακρόπολη από τον εκεί μητροπολίτη Μιχαήλ Χωνιάτη. Ο Λέων πολιόρκησε την Αθήνα, έκανε αποκλεισμό του λιμανιού από τη θάλασσα και διέκοψε το θαλάσσιο δρόμο προς την Κωνσταντινούπολη[3]. Ενώ ακόμα διαρκούσε η πολιορκία, εκστράτευσε με επιτυχία στη Θήβα και την κατέλαβε. Το 1203 το βασίλειο του Σγουρού έφτανε από το Ναύπλιο μέχρι τη Βοιωτία. Τον επόμενο χρόνο, 1204, όταν οι Φράγκοι έκαναν την Δ' Σταυροφορία και κατέλαβαν την Κωνσταντινούπολη, ο Αλέξιος Γ' ζήτησε καταφύγιο στη Λάρισα, και έδωσε στον Σγουρό την κόρη του Ευδοκία ως σύζυγο, και τον τίτλο του Δεσπότη[3]. Ο Σγουρός προσπάθησε να αντιμετωπίσει τους Φράγκους στις Θερμοπύλες, αλλά ο ελληνικός πληθυσμός τον εγκατέλειψε μην αντέχοντας την τυραννική και βάναυση δεσποτεία του. Κατέφυγε με λίγους άνδρες στο φρούριο του Ακροκορίνθου, όπου και οχυρώθηκε[3]. Οι Φράγκοι κατέλαβαν τη Βοιωτία και την Αττική και μετά τη νικηφόρα μάχη του Κούντουρα, το 1205, κατευθύνθηκαν προς το Ναύπλιο και τον Ακροκόρινθο. Ο Σγουρός έμεινε πολιορκημένος για πολλά χρόνια, εξερχόμενος όμως σε τακτικά χρονικά διαστήματα προκαλούσε μεγάλες ζημιές στους Φράγκους. Τελικά κάποια μέρα του 1208, απελπισμένος από την κατάληψη της υπόλοιπης Πελοποννήσου από τους Φράγκους, αυτοκτόνησε πέφτοντας έφιππος από τις επάλξεις του Ακροκορίνθου στα βράχια[4]. Ένα χρόνο αργότερα, το 1209, ο Ακροκόρινθος παραδόθηκε στους Φράγκους.

"Νεώτερον Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν Ηλίου" τομ. 16ος, σελ,.901.
Κώστας Σαρδελλής, «Λέων Σγουρός. Μια μεγάλη φυσιογνωμία του Μεσαιωνικού Ελληνισμού»,Ιστορία Εικονογραφημένη, τχ.73 (Ιούλιος 1974), σελ.12-18

P. E. Niavi: Leon Sgouros: patriotes e tyrannos, in: Byzantinai Meletai. Diethnes Epistemonike Hepeteris Byzantines kai Metabyzantines Ereunes 4 (1993), S. 333-357
Alexis G. C. Savvides: A Note on the Death of Leo Sgurus an A.D. 1208, in: Byzantine and Modern Greek Studies (BMGS) 12 (1988), S. 289-295
Αλέξιος Σαββίδης, «Ο Λέων Σγουρός στη Λάρισα το 1204 μ.Χ.», Πρακτικά Α΄ Συνεδρίου Λαρισαϊκών Σπουδών, Λάρισα 1992,σελ. 55-72



Λέων Σγουρός: Μια ηρωϊκή και αμφιλεγόμενη μορφή του μεσαιωνικού ελληνισμού



Η καταγωγή του Λέοντα- Η επικράτησή του στη ΒΑ Πελοπόννησο- Ο Σγουρός στη Θεσσαλία και η υποχώρησή του στον Ακροκόρινθο- Η πολύχρονη πολιορκία του από τους Φράγκους- Μύθος ή πραγματικότητα ο θάνατός του με εκούσια πτώση από τον Ακροκόρινθο;
Μια από τις σημαντικότερες και πλέον αντιφατικές μορφές του ύστερου μεσαιωνικού ελληνισμού, ο Λέων Σγουρός, θα μας απασχολήσει στο σημερινό μας άρθρο.

Ο οίκος των Σγουρών- Είχε αλβανικές ρίζες ο Λέων;

Οι Σγουροί (Σγούροι) ή Σγουρόπουλοι και οι λίγο μεταγενέστεροι συγγενείς τους Σγουρομάλλαι/ Σγουρομαλλαίοι (Σγουρομάλληδες) υπήρξαν μία από τις πιο σημαντικές αρχοντικές οικογένειες της Πελοποννήσου με καταγωγή από την περιοχή του Ναυπλίου. Το επίθετο προέρχεται από τη σγουρή (κυματιστή) κώμη, τα σγουρά μαλλιά δηλαδή που είχε προφανώς κάποιος από τους γενάρχες των Σγουρών.

Ο Λέων Σγουρός καταγόταν από το Ναύπλιο. Πατέρας του ήταν ο Θεόδωρος Σγουρός, ένας από τους ευγενείς της πόλης και τους ισχυρότερους άνδρες της περιοχής.Ο Θεόδωρος Σγουρός κατόρθωσε το 1180 (ή κατ’ άλλους το 1189) να εξασφαλίσει από τον αυτοκράτορα του Βυζαντίου την προαγωγή της επισκοπής των πόλεων του Άργους και του Ναυπλίου, που ως τότε υπάγονταν στη μητρόπολη της Κορίνθου, σε μία και ενοποιημένη μητρόπολη. Σύντομα κατάφερε να επιβληθεί στους συνάρχοντές του με τη βία, ενώ επεξέτεινε τη δικαιοδοσία του και στην Αττική.

Γύρω στο 1197- 1198 ο αυτοκράτορας Αλέξιος Γ’ Άγγελος (1195- 1203) ανέθεσε στον Θεόδωρο Σγουρό το δύσκολο έργο της πάταξης της πειρατείας, που είχε γίνει μάστιγα των νησιών του Αιγαίου αλλά και των παραλίων της Πελοποννήσου και της Στερεάς Ελλάδας. Έτσι αρκετά από τα αιγαιοπελαγίτικα νησιά υποχρεώθηκαν να συνεισφέρουν οικονομικά για τη δημιουργία στόλου στον Θεόδωρο Σγουρό, κάτι που τον ενίσχυσε οικονομικά, ταυτόχρονα όμως αύξησε την αντιπάθεια προς το πρόσωπό του.

Στο ‘’Υπομνηστικόν’’ που έστειλε το 1197- 1198 στον Αλέξιο Γ’ Άγγελο ο μητροπολίτης Αθηνών Μιχαήλ Χωνιάτης (γνωστός παλαιότερα εσφαλμένα ως Ακομινάτος) αναφέρει ότι οι περιοχές Αθήνας, Θήβας και Εύβοιας υποχρεώθηκαν να καταβάλουν νομίσματα ‘’υπέρ πλωίμων’’ (ένα είδος ναυτικού φόρου) ‘’τω Σγουρώ και τω πραίτορι’’.

Γύρω στο 1200 ο Θεόδωρος Σγουρός πέθανε και τον διαδέχθηκε ο γιος του Λέων ‘’ως άρχων και αυθέντης Αργολίδας’’. Η Φωτεινή Θ. Βλαχοπούλου στο βιβλίο της ‘’ΛΕΩΝ ΣΓΟΥΡΟΣ’’ γράφει ότι ο Λέων ‘’εκείνη την εποχή θα πρέπει να ήταν στην ακμή της ηλικίας του, δηλαδή μεταξύ των είκοσι πέντε και τριάντα χρόνων’’. Αν αυτό είναι ακριβές , τότε ο Λέων Σγουρός πρέπει να γεννήθηκε μεταξύ 1170 και 1175. Γενικότερα δεν υπάρχει κάποια αξιόπιστη πληροφορία για το έτος γέννησής του. Από τα μέσα του 19ου αιώνα έγινε μια προσπάθεια να συνδεθεί ο οίκος των Σγουρών με αλβανική καταγωγή- προέλευση.
Η θεωρία αυτή αναπτύχθηκε από τους λεγόμενους Αλβανιστές (Ελληνοαλβανούς) της Ιταλίας και την αντέκρουσε ο Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος, ο οποίος γράφει χαρακτηριστικά:

‘’Το όνομα Σγουρός οι Αλβανισταί της Ιταλίας θεωρούν αλβανικόν ταυτόν τω παρά Χαλκοκονδύλη αναφερόμενον Σκούρας (Σκυρός). Παρά τοις εν Σικελία Ελληνοαλβανοίς (θυμίζουμε ότι η ‘’Ιστορία του Ελληνικού Έθνους’’ του Κ. Παπαρρηγόπουλου γράφτηκε μεταξύ 1860- 1875) πολλαί οικογένειαι φέρουσι το όνομα Σκυρός, όπερ οι μεν θεωρούσι προερχόμενον εκ του μικρασιατικού Σκληρός, οι δε μεταποιούσι αυτό εις Ισχυρός. Ο εν τω Πανεπιστημίω Νεαπόλεως καθηγητής της επ’ εσχάτου χάριν πολιτικού σκοπού ιδρυθείσης έδρας της Αλβανικής Πέτρος Σκληρός (ή ως αξιοί αυτός, Σκυρός) ισχυρίζεται ότι το όνομα τούτο είναι αυτό τω παρά τω Χαλκονδύλη αναφερόμενον Σκούρας ή Σκύρος όπερ πάλιν θεωρεί τούτον το Σγουρός αλβανικόν, ούτως αποδίδων καταγωγήν τω Λέοντι Σγουρώ’’.

Εκείνο που συνέβηκε στην πραγματικότητα είναι ότι το επώνυμο Σγουρός (ή Σγούρος) παρεφθαρμένο και ως Σκούρος, Σκούρας και Σκυρός απαντά από τα τέλη του 13ου, αλλά κυρίως τον 14ο και τον 15ο αιώνα σε στενή σχέση με την ακμάζουσα στην Ήπειρο ελληνοαλβανική οικογένεια των Μπούα, αυτό όμως σε καμιά περίπτωση δεν σημαίνει ότι ο οίκος των Σγουρών είχε αλβανική καταγωγή.

Ο Μιχάλης Λαμπρυνίδης στο έργο του ‘’Η Ναυπλία’’ γράφει σχετικά:

‘’Ο Λέως Σγουρός δεν αφήκε κατιόντας κληρονόμους ούτε αδελφούς, φαίνεται όμως ότι έσχεν απωτέρους τινάς συγγενείς, οίτινες ακολούθησαν βραδύτερον μετά της χήρας του Σγουρού, τον κηδεστήν αυτών, τελευταίον άρχοντα του Ναυπλίου, Θεόδωρον Δούκα Κομνηνόν, εις Ήπειρον. Το όνομα του Σγουρού απαντάται μεταγενεστέρως μεταξύ των μελών της από των αρχών του ΙΔ’ αιώνος ακμασάσης εν Ηπείρω αρχοντικής οικογενείας των Μπούα Σπάτα’’.

Άλλωστε η παρουσία των Αλβανών στα βυζαντινά εδάφη κατά τον 12ο και 13ο αιώνα ήταν ανύπαρκτη ή ισχνή, οπότε οποιαδήποτε συσχέτιση του Λέοντα Σγουρού με την Αλβανία ή τους Αλβανούς είναι παντελώς αβάσιμη.

Στο βιβλίο του Peter Lock ‘’Οι Φράγκοι στο Αιγαίο’’ βρήκαμε μια πολύ ενδιαφέρουσα αναφορά:

«Λιγότερο δραματική αλλά στην πραγματικότητα πολύ πιο σημαντική στις τελικές επιπλοκές της για την κοινωνία του νότιου άκρου της Βαλκανικής ήταν η διείσδυση αλβανικών φύλων στη Θεσσαλία και στην Ελλάδα, η οποία άρχισε λίγο νωρίτερα από το 1348. Η Βενετική αναφορά για μια αλβανική επιδρομή στον Πτελεό της νοτιοδυτικής Θεσσαλίας το 1350 είναι η πρώτη μαρτυρία για μια ομάδα που μπορεί να προσδιοριστεί με βεβαιότητα ως μαρτυρία περί εγκατάστασης αλβανικής εθνότητας στην Ελλάδα (πηγή :Thiriet, no 238, 14 March 1350). Οι Αλβανοί ήταν βοσκοί και αγρότες. Σύντομα όμως σταμάτησαν τις επιδρομές και δημιούργησαν νέες κοινότητες στην περιοχή».


Η επικράτηση του Λέοντα Σγουρού στη ΒΑ Πελοπόννησο- Η εκστρατεία του στην Αθήνα

Όταν ο Σγουρός διαδέχθηκε τον πατέρα του ως ‘’άρχων και αυθέντης Αργολίδος’’ χρησιμοποίησε αυτό το αξίωμα ως αφετηρία για τα επόμενα. Αφού παγίωσε την κυριαρχία του στο Ναύπλιο κατέλαβε το Άργος και συνέχισε να εισπράττει από τους Αθηναίους τον δυσβάσταχτο ναυτικό φόρο.
Κατά τη διάρκεια της Δ’ Σταυροφορίας και βλέποντας την κατάρρευση της δυναστείας των Αγγέλων στο Βυζάντιο θεώρησε ότι του δινόταν μεγάλη ευκαιρία να επιβληθεί σε Βυζαντινούς τοπάρχες και κυβερνήτες της ΒΑ Πελοποννήσου, που συνόρευαν με τα δικά του εδάφη. Την ίδια περίοδο η κεντρική εξουσία του Βυζαντίου αδυνατούσε να επιβάλει από την Κωνσταντινούπολη την εξουσία της σε διάφορους τοπικούς άρχοντες. Η ανικανότητα των Βυζαντινών αυτοκρατόρων της περιόδου πριν την Δ’ Σταυροφορία και οι επιδρομές από Σελτζούκους Τούρκους, Νορμανδούς, Γερμανούς, σταυροφόρους, Σέρβους, Βούλγαρους κλπ. ήταν οι λόγοι αυτής της αδυναμίας.


Σταδιακά ο Σγουρός άρχισε να εμφανίζεται ως ανεξάρτητος τοπικός ηγεμόνας έχοντας στην κατοχή του πολεμοφόδια και πολιορκητικές μηχανές και θεωρώντας ότι δεν υπήρχε πλέον κεντρική εξουσία μπορούσε εύκολα να επεκτείνει την επικράτειά του.
Η πρόωρα χαμένη Βουλγάρα μεσαιωνολόγο Aneta Ilieva (1959- 1997) στο έργο της ‘’Frankish Morea, 1205- 1262’’ χαρακτηρίζει τον Σγουρό μεγαλογαιοκτήμονα που επέβαλε τη δύναμή του στην Αργοναυπλία και την Κορινθία μπαίνοντας παράλληλα στην αυτοκρατορική ιεραρχία μέσω ενός γάμου (όπως θα δούμε στη συνέχεια).

Έτσι μετά την κατάληψη του Άργους και της Κορίνθου, που σύμφωνα με τα γραπτά των Νικήτα Χωνιάτη και Εφραίμ θα πρέπει να είχε ολοκληρωθεί το 1202/1203, απαλλάχτηκε από τον αντίζηλό του, φιλόδοξο μητροπολίτη Κορίνθου Νικόλαο, ο οποίος θέλησε να εκμεταλλευθεί τον θάνατο του πατέρα του Λέοντα Θεόδωρου και να επαναφέρει την επισκοπή της Αργοναυπλίας στη δικαιοδοσία του. Ο Νικόλαος υποχρεώθηκε να παραδοθεί στον Σγουρό, ο οποίος τον κάλεσε σε δείπνο προσποιούμενος ότι είχε ξεχάσει την παλιά τους έχθρα.

τα βράχια της Ακροναυπλίας

 Τελικά ο Λέων τύφλωσε τον Νικόλαο και τον έριξε από τα βράχια της Ακροναυπλίας (και όχι του Ακροκορίνθου ή του Παλαμηδίου όπως εσφαλμένα έχει γραφτεί). Ο Μιχαήλ Χωνιάτης είναι σαφής ότι ‘’ο δε ιεράρχης Κορίνθου ουδ’ όπως ηφάντωται τοις πολλοίς ωμολόγηται, αλλ’ οι μεν φάσιν εκ των παρακρήμνων Ναυπλίου σκοπέλων ωσθέντα εις βυθόν ριφήναι θαλάσσιου, οι δε νευραίς τόξων απαγχονισθήναι ισχυρίζονται’’.
Αναφέρει δηλαδή και την εκδοχή να απαγχονίστηκε ο Νικόλαος με χορδή τόξου.

Την περίοδο (οι χρονολογίες δεν ταυτίζονται στις διάφορες πηγές) που ο Λέων καταλάμβανε το Άργος και την Κόρινθο στάλθηκε εναντίον του από τον Αλέξιο Γ’ Άγγελο στόλος από την Κων/πολη υπό τον μέγα δούκα (ναύαρχο) Μιχαήλ Στρυφνό, τον οποίο ο Σγουρός κατόρθωσε να αντιμετωπίσει με επιτυχία.
Στη συνέχεια ο Λέων επιχείρησε να επεκτείνει τις κτήσεις του και πέρα από τον Ισθμό. Αυτό έγινε πιθανότατα μετά την άλωση της Κων/πολης από τους Λατίνους (Απρίλιος 1204). Επικεφαλής ισχυρού στρατού και στόλου, που συνόδευε τις χερσαίες επιχειρήσεις, πέρασε τον Ισθμό και λεηλάτησε περιοχές της Μεγαρίδας και της Αττικής, ενώ κατέλαβε τον Πειραιά. Στη συνέχεια προχώρησε σε στενή πολιορκία της Αθήνας αναμένοντας ότι η πόλη θα έπεφτε εύκολα στα χέρια του. Μάλιστα και ο ίδιος ο μητροπολίτης Μιχαήλ Χωνιάτης σε ‘’προσφώνημά’’ του προς τον ‘’λογοθέτη’’ Βασίλειο Καματηρό είχε κάνει λόγο για την έλλειψη οχυρώσεων της Αθήνας.

Είχε προηγηθεί και άλλη επιδρομή του Σγουρού στη Μεγαρίδα και την Αττική, που ήταν αποτυχημένη. Αφορμή για τη δεύτερη εκστρατεία του Λέοντα στην Αττική ήταν η παράδοση ενός νεαρού Αθηναίου με τον οποίο είχε έχθρα από το παρελθόν και είχε βρει πλέον καταφύγιο στην Αθήνα…

Ο μητροπολίτης Μιχαήλ Χωνιάτης ήρθε σε επαφή με τον Σγουρό και αρνήθηκε να του παραδώσει τον νεαρό Αθηναίο. Ο Λέων του ανακοίνωσε τότε ότι ήταν αποφασισμένος να κατακτήσει την Αθήνα και τη συνέχεια της γειτονικές περιοχές της Στερεάς Ελλάδας.

Ο μητροπολίτης Μιχαήλ μαζί με αρκετά μέρη του ποιμνίου του κλείστηκε στην Ακρόπολη και το ναό του Παρθενώνα (τότε ήταν χριστιανικός ναός, η Παναγία η Αθηνιώτισσα) προβάλλοντας σθεναρή αντίσταση. Ο Σγουρός αναγκάστηκε να λύσει την πολιορκία, αφού πρώτα πυρπόλησε τα σπίτια των Αθηναίων κυρίως όσα βρίσκονταν γύρω από την Ακρόπολη, έκλεψε τα υπάρχοντά τους αλλά και τα ζωντανά τους και πήρε μαζί του ως όμηρο έναν μικρανιψιό του Μιχαήλ Χωνιάτη. Ο νεαρός αυτός, είχε τραγικό τέλος, καθώς ο Σγουρός εξοργισμένος επειδή έσπασε ένα ποτήρι τον σκότωσε χτυπώντας τον στο κεφάλι με σιδερένιο λοστό(1208).

Ο Αμερικανός μελετητής της μεσαιωνικής Αθήνας Kenneth Setton πιστοποίησε τις μεγάλες καταστροφές που πραγματοποίησε ο στρατός του Σγουρού στην πόλη, όπου ορισμένα κτίρια πιθανότατα έμειναν ακατοίκητα.

Απόηχος της επιδρομής του Λέοντα στην Αττική είναι ένα χάραγμα (ακιδογράφημα) που εικονίζει ιππέα πολεμιστή στην εκκλησία της Παναγίας του Βαραμπά στην περιοχή του Μαρκόπουλου.


Ο Λέων Σγουρός σε Βοιωτία, Εύβοια και Στερεά Ελλάδα

Στη συνέχεια ο Σγουρός κατευθύνθηκε προς τη Θήβα, που ήταν στις αρχές του 13ου αιώνα πόλη με μεγαλύτερο πληθυσμό από την Αθήνα και ακμάζουσα οικονομία, καθώς αποτελούσε κέντρο παραγωγής και επεξεργασίας του μεταξιού. Μάλιστα ήταν και το διοικητικό κέντρο του Βυζαντινού Θέματος Ελλάδος. Η εμφάνιση των ιππέων του Σγουρού τρόμαξε τους Θηβαίους, οποίοι του παρέδωσαν την πόλη.

Ακολούθως ο Σγουρός κατέλαβε περιοχές της Φωκίδας και την Εύβοια, τον Εύριπο των βυζαντινών πηγών (ή το Negroponte των λατινικών). Ήταν πλέον φθινόπωρο του 1204. Επόμενος στόχος του Ναυπλιώτη άρχοντα ήταν η Θεσσαλία.

Πέρασε τις Θερμοπύλες και τις πλαγιές της Οίτης και έφτασε στη Λάρισα. Εκεί συνάντησε τον εξόριστο Βυζαντινό ηγεμόνα Αλέξιο Γ’ Άγγελο μαζί με τη γυναίκα του Ευφροσύνη Δούκαινα και την μικρότερη κόρη τους Ευδοκία Αγγελίνα, την οποία ο Σγουρός παντρεύτηκε. Επρόκειτο βέβαια καθαρά για ένα γάμο σκοπιμότητας. Η Ευδοκία Αγγελίνα είχε παντρευτεί άλλες δύο φορές. Πρώτα τον Σέρβο ηγεμόνα Στέφανο Β’ τον Πρωτόσεπτο, ο οποίος έπειτα τη χώρισε και στη συνέχεια τον Αλέξιο Ε’ Δούκα Μούρτζουφλο, τον τελευταίο Βυζαντινό αυτοκράτορα πριν την άλωση της Κων/πολης.

Στη Λάρισα ο Σγουρός τιμήθηκε με το σημαντικό οφίκιο (αξίωμα) του ‘’σεβαστοϋπερτάτου’’ από τον πεθερό του Αλέξιο Γ’ Άγγελο. Σώζεται μάλιστα μολυβδόβουλο στο Νομισματικό Μουσείο Αθηνών, όπου εικονίζεται η μορφή του στρατηλάτη αγίου Θεοδώρου με χαραγμένη στην πίσω πλευρά τη φράση: ‘’Σεβαστουπέρτατον μάρτυς με σκέποις Λέοντα Σγουρόν εκ γένους κατηγμένον’’. Πάντως και γι’ αυτό το ζήτημα υπάρχουν διαφορετικές απόψεις, που πηγάζουν από μαρτυρία του Θεόδωρου Σκουταριώτη.

Ενώ όμως ο Λέων Σγουρός οραματιζόταν επέκταση της ηγεμονίας του σε Μακεδονία και Θράκη ο δυναμικός σταυροφόρος (από τους κύριους αρχηγούς της Δ’ Σταυροφορίας) και πρώτος βασιλιάς (από τον Σεπτέμβριο του 1204) του λατινικού βασιλείου της Θεσσαλονίκης, Βονιφάτιος Μομφερατικός, ξεκίνησε επικεφαλής ολιγάριθμων Λομβαρδών, Γερμανών, Φλαμανδών και Φράγκων (Γάλλων) ιπποτών να καταλάβει την Κεντρική και αργότερα τη Νότια Ελλάδα.

Η αντίστροφη μέτρηση για τον Σγουρό

Ο Σγουρός σκόπευε να καταλάβει τη Μακεδονία και τη Θράκη και, ίσως, τελικός του σκοπός ήταν η ανακατάληψη της Κωνσταντινούπολης με τη βοήθεια του πεθερού του Αλέξιου Γ’ Άγγελου. Όμως η εμφάνιση του Βονιφάτιου είχε σαν αποτέλεσμα το «αναποδογύρισμα» (κατά τον Hoffmann) των σχεδίων αυτών. Ο Μομφερατικός, πέρασε αρχικά την κοιλάδα των Τεμπών.

Η βυζαντινή φρουρά που βρισκόταν εκεί δεν αντιστάθηκε καθόλου. Επίσης χωρίς αντίσταση, ο Λατίνος σταυροφόρος, κατέλαβε το Βελεστίνο, τα Φάρσαλα, το Δομοκό και την Λαμία. Ο Σγουρός που έφυγε εσπευσμένα από τη Λάρισα με την σύζυγό του Ευδοκία, εγκαταλείποντας τον Αλέξιο Γ’ και την Ευφροσύνη Δούκαινα κάπου στη Θεσσαλία, αποφάσισε να αντιμετωπίσει τον Βονιφάτιο στις Θερμοπύλες, που πλέον, λόγω των προσχώσεων του Σπερχειού είχαν διαπλατυνθεί πολύ, σε σχέση με το στενό που γνωρίζουμε από την αρχαιότητα.

Όμως και από κει «… μηδέν δεν γενναίον τι δράσας όλως, εκείθεν εις Κόρινθον ώχετο τρέχων» (Εφραίμ). Ο Σοφία Δοανίδου, γράφει ότι ο Μομφερατικός ένιωσε έκπληξη όταν ο Σγουρός εγκατέλειψε «τη μοναδική για άμυνα γεωγραφική θέση των Θερμοπυλών». Ίσως κάποιες αψιμαχίες που είχαν με τους Λατίνους έξω από τη Λάρισα οι στρατιώτες του, έδειξαν το ανώφελο μιας πιθανής σύγκρουσης.
Ο Βονιφάτιος συνέλαβε τον ανυπεράσπιστο Αλέξιο Γ’ με τη σύζυγό του, αλλά τους επέτρεψε να εγκατασταθούν στον Αλμυρό της Θεσσαλίας και συνέχισε την προέλασή του προς τον νότο. Ο Σγουρός κλείστηκε στον Ακροκόρινθο (τέλη του 1204), όπου αμύνθηκε ηρωικά για τέσσερα χρόνια.

Ακροκόρινθος ΦΩΤ Vasilis Anastopoulos

Η άμυνα του Σγουρού στον Ακροκόρινθο – Το ηρωικό του τέλος

Οι τοπικοί ελληνικοί πληθυσμοί, δεν έδειξαν καμία διάθεση να βοηθήσουν τον Σγουρό, ίσως λόγω του ότι τον θεωρούσαν κατακτητή και φοροεισπράκτορα.

Είναι χαρακτηριστικό, ότι στη Θήβα ο Μομφερατικός έγινε δεκτός ως απελευθερωτής…
Ο Βονιφάτιος κατέλαβε την Αθήνα και λατινική φρουρά εγκαταστάθηκε στην Ακρόπολη. Οι Λατίνοι κατέστρεψαν μεταξύ άλλων την πλούσια συλλογή βιβλίων και χειρογράφων του Μιχαήλ Χωνιάτη, τον οποίο εξόρισαν στην Κέα.

Στη συνέχεια, κατέλαβαν την Πάτρα, την Ανδραβίδα και την Κόρινθο. Σύντομα έγιναν κύριοι του Άργους και πολιόρκησαν το Νάυπλιο. Ο ασφυκτικός αποκλεισμός του Σγουρού ο οποίος είχε μαζί του «λίον λαόν όπου άρματα εβαστούσαν» (Χρονικόν του Μορέως, στίχος 1471), κράτησε περίπου τέσσερα χρόνια (τέλη του 1204 έως το 1208).


Λίγο πριν τα μέσα του 1205, ο Βονιφάτιος έφυγε από την Πελοπόννησο και επέστρεψε στις κτήσεις του στη Βόρεια Ελλάδα. Ο Σγουρός επωφελήθηκε και επιχείρησε αιφνιδιαστική έξοδο, προκαλώντας μεγάλες απώλειες στους Λατίνους.
Τότε τραυματίστηκε κι ένας από τους αρχηγούς τους, ο Ιάκωβος ντ’ Αβέν. Οι Λατίνοι, κατασκεύασαν ένα «αντιφρούριο», το Πεντεσκούφι, όπου θα κατέφευγαν όταν τα πράγματα ήταν δύσκολα γι’ αυτούς.

Ο Λέων, έλαβε μια αναπάντεχη βοήθεια από τον Λατίνο επίσκοπο Υπάτης (Νέων Πατρών), που πολέμησε μαζί του για περισσότερο από ένα χρόνο, σκοτώνοντας μάλιστα πολλούς φράγκους.

Την πολιορκία του Ακροκόρινθου, ανέλαβαν πλέον ο Γοδεφρείδος Βιλεαρδουίνος, ο Γκιγιόμ ντε Σαμπλίτ και ο Όθων ντε λα Ρος. Ο Λέων, το 1208 απελπισμένος και μισοτρελαμένος από τη διαρκή απομόνωση, έπεσε, καβάλα στο άλογό του, από τα τείχη του απόκρημνου κάστρου (στο νοτιοανατολικό τμήμα του) σε βάραθρο, από ύψος 500 μέτρων, με αποτέλεσμα να σκοτωθεί.

Αυτή η εκδοχή, υιοθετείται από τον William Miller, τον Peter Lock, τον Δημήτρη Γ. Κατσαφάνα και πολλούς άλλους.

Βασική πηγή γι’ αυτό, είναι μια έγγραφη αναφορά του μητροπολίτη Μονεμβασίας Κύριλλου, η οποία χρονολογείται στα μέσα του 15ου αιώνα:
«Ίνα γαρ μη δούλειον ήμαρ ίδη, αυτώ γε ίππω εαυτόν από τον Ακροκόρινθον κατέβαλεν, ως μηδ’ οστούν αυτώ σώον υπολελείφθαι».

Υπάρχουν όμως και άλλες απόψεις. Όσοι όμως τις υποστηρίζουν, δεν παραπέμπουν σε πρωτότυπες πηγές. Πρώτος ο Γάλλος Buchon (19ος αι.), που αναφέρει ότι ο Σγουρός εγκατέλειψε τον Ακροκόρινθο το 1205 και οχυρώθηκε στο Ναύπλιο. Σκοτώθηκε σε σύγκρουση με Λομβαρδούς ιππότες στα τέλη του 1208- αρχές 1209. Ο Μ. Κορδώσης, υποστηρίζει ότι ο Σγουρός πέθανε από φυσικό θάνατο ή σκοτώθηκε σε κάποια συμπλοκή στο Ναύπλιο το 1209.
Άλλοι ιστορικοί, τοποθετούν τον θάνατο του Λέοντα, το 1210…


Μια τελική εκτίμηση για τον Λέοντα Σγουρό

Η Φωτεινή Θ. Βλαχοπούλου, γράφει:
«Θα μπορούσαμε ίσως, να πούμε ότι με το θάνατό του ο Λέων Σγουρός κατέστησε τον εαυτό του το σημαντικότερο ήρωα του αναδυόμενου και ονειροπόλου Νέον Ελληνισμού».

Ο αείμνηστος Βυζαντινολόγος και ακαδημαϊκός Δ. Ζακυθηνός, τον χαρακτηρίζει «αμύντορα της ελληνικής ανεξαρτησίας» Αντίθετα, οι βυζαντινές πηγές, τον χαρακτηρίζουν «τύραννο» και «θηριώνυμον».

«Τύραννος πόλεων», κατά τον Hoffmann, «σκληρός δυνάστης, «αδίστακτος» και αδίστακτη κυριαρχική φύση» σύμφωνα με άλλους.

Εμείς, αν έχει κάποια αξία η άποψή μας, συμφωνούμε με τον Αλέξη Σαββίδη («χιμαιρική μορφή του μεσαιωνικού Ελληνισμού») και τη Σοφία Δοανίδου («φιλόδοξος και εμπειροπόλεμος»).

Να προσθέσουμε, ότι το 1205, στον ελαιώνα του Κούνδουρου (ή Κουντουρά), κάπου στη Μεσσηνία, μερικές εκατοντάδες Λατίνοι ιππότες κατατρόπωσαν ένα πολύ μεγαλύτερο, αριθμητικά, ελληνικό στρατό, θέτοντας τις βάσεις (ακολούθησε η Συνθήκη της Σαπιέντζας στην οποία έχουμε αφιερώσει ειδικό άρθρο), για την επικράτηση των Φράγκων στο Μοριά…


Πηγές: Φωτεινή Θ. Βλαχοπούλου, «ΛΕΩΝ ΣΓΟΥΡΟΣ», εκδόσεις ΗΡΟΔΟΤΟΣ 2002 (Βασική πηγή μας για το άρθρο)
WILLIAM MILLER, «Η ΦΡΑΓΚΟΚΡΑΤΙΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ 1204-1566», εκδόσεις ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ 1990
Δημήτρης  Γ. Κατσαφάνας «ΤΟ ΠΡΙΓΚΙΠΑΤΟ ΤΟΥ ΜΟΡΕΩΣ», εκδόσεις ΙΔΙΟΜΟΡΦή, ΣΠΑΡΤΗ 2003
PETER LOCK, «ΟΙ ΦΡΑΓΚΟΙ ΣΤΟ ΑΙΓΑΙΟ 1204-1500», εκδόσεις ΕΝΑΛΙΟΣ 1998
«ΤΟ ΧΡΟΝΙΚΟΝ ΤΟΥ ΜΟΡΕΩΣ», εκδόσεις ΕΚΑΤΗ.














Δεν υπάρχουν σχόλια:

ΠΟΛΕΜΙΚΑ

[ΠΟΛΕΜΙΚΑ][btop]

ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΠΡΟΣΩΠΑ

[ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΠΡΟΣΩΠΑ][stack]

ΝΗΣΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ

[ΝΗΣΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ][grids]

ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ

[ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ][btop]