Βυζαντινή Αυτοκρατορία- Η χαμένη βυζαντινή πόλη της Θράκης, Μαξιμιανούπολη/Μοσυνούπολη

Είναι ένας ιδιαίτερα ενδιαφέρων αρχαιολογικός χώρος, γιατί αποκαλύπτει μια ολόκληρη βυζαντινή πόλη που κάποτε είχε σημαντική θέση στη Θράκη.

Η Μαξιμιανούπολη (ή Μαξιμιλιανούπολη) είναι ιστορική πόλη της Θράκης, της οποίας τα ερείπια βρίσκονται κοντά στο χωριό Μίσχος του Νομού Ροδόπης, λίγα χιλιόμετρα δυτικά της Κομοτηνής.
Προέλευση: Αρχικά ήταν γνωστή ως Παιζούλαι (ή Παιζούλα). Μετονομάστηκε σε Μαξιμιανούπολη κατά τον 4ο αιώνα μ.Χ. προς τιμήν του Ρωμαίου Αυτοκράτορα Μαξιμιανού.
Βυζαντινή Περίοδος: Κατά τους βυζαντινούς χρόνους αποτέλεσε σημαντικό διοικητικό και εκκλησιαστικό κέντρο (έδρα επισκοπής) πάνω στην Εγνατία Οδό.Μετονομασία σε Μοσυνούπολη: Από τον 9ο αιώνα και μετά, η πόλη αναφέρεται στις πηγές κυρίως ως Μοσυνούπολη. Η πόλη καταστράφηκε στις αρχές του 13ου αιώνα (1206) από τον τσάρο των Βουλγάρων Καλογιάννη (Ιωαννίτζη). Μετά την καταστροφή της, η τοπική σημασία μετατοπίστηκε στη γειτονική Κουμουτζηνά (τη σημερινή Κομοτηνή).Σήμερα στον αρχαιολογικό χώρο σώζονται τμήματα από τα βυζαντινά τείχη, καθώς και ερείπια παλαιοχριστιανικών και βυζαντινών ναών.

Η Μαξιμιανούπολη υπήρξε μία από τις σημαντικότερες πόλεις της βυζαντινής Θράκης. Τα ερείπιά της βρίσκονται περίπου 7 χιλιόμετρα δυτικά της σημερινής Κομοτηνής, κοντά στο χωριό Μίσχος, στον νομό Ροδόπης. Συνδέεται με τον Ρωμαίο αυτοκράτορα Γαλέριο Μαξιμιανό, στα τέλη του 3ου ή στις αρχές του 4ου αιώνα μ.Χ. Στη θέση της υπήρχε αρχαιότερος οικισμός, γνωστός ως Παισούλαι.
Αρχικά Μαξιμιανούπολη. Από τον 9ο αιώνα επικρατεί η ονομασία Μοσυνούπολη ή Μοσυνόπολη.
Βρισκόταν πάνω στην Εγνατία Οδό, που συνέδεε τη Θεσσαλονίκη με την Κωνσταντινούπολη.
Αποτέλεσε έδρα επισκοπής και αργότερα σημαντική αρχιεπισκοπή.

Τμημα-τειχους-κατα-την-αποκαλυψη-του-το-1976_ΕΦΑ-2 Η πόλη διέθετε εντυπωσιακή οχύρωση. Τα τείχη της σχημάτιζαν ένα μεγάλο ορθογώνιο περίβολο, μήκους περίπου 2,5–3 χιλιομέτρων.

Το 1205–1206 καταστράφηκε από τις επιδρομές του Βούλγαρου ηγεμόνα Ιωαννίτζη.

Ανακαταλήφθηκε από τον Θεόδωρο Κομνηνό Δούκα το 1224, αλλά οι επόμενοι πόλεμοι οδήγησαν σταδιακά στην παρακμή της.Το 1343 ο αυτοκράτορας Ιωάννης ΣΤ΄ Καντακουζηνός την περιέγραφε ήδη ως πόλη κατεστραμμένη από πολλά χρόνια.

Μαξιμιανούπολη/Μοσυνούπολη, μία πόλη της Θράκης με στρατηγική σημασία

Ο αρχαιολογικός χώρος της Μαξιμιανούπολης/Μοσυνούπολης βρίσκεται στο βόρειο τμήμα της πεδιάδας της Κομοτηνής, ανάμεσα στις καλλιέργειες καπνού, νότια του Παπίκιου όρους και του χωριού Μίσχος, 7 χλμ. δυτικά της Κομοτηνής. Η πόλη, που φέρει προφανώς το όνομα του ιδρυτή της, αυτοκράτορα Μαξιμιανού (285-305 μ.Χ.), φαίνεται ότι υποκατέστησε την αρχαία πόλη Παισούλαι, η οποία στα λατινικά θεωρείται ότι αποδίδεται ως Porsulis/Porsoali και απαντά στα ρωμαϊκά οδοιπορικά ως σταθμός της Εγνατίας οδού. Στους βυζαντινούς χρόνους, η πόλη μετονομάστηκε σε Μοσυνούπολη (Μοσυνόπολη) και αναδείχτηκε, μετά την Τραϊανούπολη, σε μία από τις σπουδαιότερες πόλεις της Θράκης.

Με βάση το οδοιπορικό του Μπορντώ, η Μαξιμιανούπολη υπήρξε σταθμός (mansio) της Εγνατίας οδού ήδη από τους ρωμαϊκούς χρόνους. Στην ακμή της πόλης συνέβαλε αποφασιστικά η στρατηγική της θέση στο μέσο περίπου του ανατολικού τμήματος της Εγνατίας, ανάμεσα στη Θεσσαλονίκη και την Κωνσταντινούπολη, από τις οποίες απέχει 250 και 340 χλμ., αντίστοιχα.

Η Μαξιμιανούπολη/Μοσυνούπολη βρισκόταν, επίσης, στην είσοδο της μεγάλης στρατιωτικής σημασίας ορεινής διάβασης της Ροδόπης, η οποία συνέδεε τη Θράκη με τη μεγάλη πεδιάδα της Φιλιππούπολης. Στα δυτικά της πόλης, σε απόσταση 12 ρωμαϊκών μιλίων (20 χλμ.), βρισκόταν ένας ακόμα σημαντικός σταθμός αλλαγής αλόγων (mutatio) της Εγνατίας οδού, με την ονομασία Stabulo Diomedis, ο οποίος ταυτίζεται με την Αναστασιούπολη/Περιθεώριο.

Ο περίκεντρος βυζαντινός ναός Πρόκειται για έναν ιδιαίτερο ναό με εξαγωνική κάτοψη, που χρονολογείται στον 11ο–13ο αιώνα. Πιθανότατα ήταν ο επισκοπικός ναός της πόλης.

Λίγα είναι γνωστά για την ιστορία της πόλης κατά τους αρχαίους και παλαιοχριστιανικούς χρόνους. Στον Συνέκδημο του Ιεροκλέους (πριν το 535 μ.Χ.), περιλαμβάνεται ανάμεσα στις επτά πόλεις της επαρχίας της Ροδόπης. Από τον ιστορικό Προκόπιο αναφέρεται ως μία από τις πόλεις των οποίων επισκεύασε τα τείχη ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός (527-565 μ.Χ.). Σε εκκλησιαστικές πηγές της παλαιοχριστιανικής περιόδου μνημονεύεται ως έδρα επισκοπής, υπαγόμενης στη μητρόπολη της Τραϊανούπολης.

Συντήρηση-και-αποκατάσταση-Περίκεντρου-Ναού-στη-Μαξιμιανούπολη-Ροδόπης

Από τον 9ο αιώνα, η πόλη αρχίζει να εμφανίζεται με μεγαλύτερη συχνότητα στις γραπτές πηγές με το νέο της όνομα, Μοσυνούπολη. Κατά τους βυζαντινούς χρόνους, αναδείχθηκε σε έδρα του Θέματος Βολερού, της διοικητικής περιφέρειας που αντιστοιχεί με τα σημερινά όρια των Π.Ε. Ξάνθης και Ροδόπης. Την πόλη χρησιμοποίησε ως βάση ο αυτοκράτορας Βασίλειος Β΄ Βουλγαροκτόνος (976-1025) στον αγώνα του εναντίον των Βουλγάρων. Λίγα χρόνια αργότερα, στη Μοσυνούπολη είχε στρατοπεδεύσει ο αυτοκράτορας Μιχαήλ Δ΄ Παφλαγών (1034-1041), προκειμένου να αντιμετωπίσει την αποστασία του Βουλγάρου Δελεάνου, που είχε ανακυρηχθεί τσάρος, και του ξαδέρφου του Αλουσιανού.

Τα ερείπια της οχύρωσης - Τμήμα του τείχους κατά την ανασκαφή του 1975/1976, φωτ. ΕΦΑ Ροδόπης / Section of the wall during the 1975/1976 excavation, photo: Ephorate of Antiquities of Rhodope

Το 1083, το «κάστρον Μοσυνοπόλεως» αναφέρεται στο Τυπικό της Μονής Θεοτόκου Πετριτζονιτίσσης στο Μπάτσκοβο της Βουλγαρίας μεταξύ των περιοχών που η μονή διέθετε έγγειο ιδιοκτησία. Στο «βάνδο Μοσυνοπόλεως», υποδιαίρεση του Θέματος Βολερού, η μονή κατείχε μέσα στο κάστρο «οἰκοστάσια, οἴκους, αὐλῆ» και «ὀσπήτια», αλλά και ναούς και μοναστήρια της ευρύτερης περιοχής. Το ίδιο έτος, ο αυτοκράτορας Αλέξιος Α΄ Κομνηνός (1081-1118) κατασκήνωσε στην πόλη, συλλαμβάνοντας τους οπαδούς της αίρεσης του Παυλικιανισμού, που είχαν λιποτακτήσει από τον βυζαντινό στρατό κατά τη διάρκεια του πολέμου εναντίον των Νορμανδών.

Μαξιμιανούπολη-Ροδόπης.-Περίκεντρος-ναός.-11ος-13ος-αι

Ο ιστορικός Νικήτας Χωνιάτης αναφέρει συχνά τη Μοσυνούπολη στο πλαίσιο του πολέμου ανάμεσα στους Βυζαντινούς και τους Νορμανδούς, οι οποίοι την κατέλαβαν προσωρινά το 1185.

Ο ίδιος περιγράφει την οχύρωση της πόλης και ένα λουτρό, το οποίο χρησιμοποιούσαν οι αυτοκράτορες όταν διέμεναν εδώ κατά τη διάρκεια εκστρατειών. Λίγο αργότερα, το 1204, με τον διαμοιρασμό των εδαφών της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας από τις δυνάμεις της Δ΄ Σταυροφορίας, η Μοσυνούπολη παραχωρήθηκε στον Γοδεφρείδο Βιλλεαρδουίνο.

Το 1205/6, η πόλη καταστράφηκε από τις επιδρομές του Βούλγαρου ηγεμόνα Ιωαννίτζη (Σκυλογιάννη). Το 1224 ανακαταλήφθηκε από τον ηγεμόνα του Δεσποτάτου της Ηπείρου Θεόδωρο Κομνηνό Δούκα (1215-1230).

Το 1242, ο αυτοκράτορας της Νίκαιας Ιωάννης Γ΄ Βατάτζης (1222-1254) κατέλαβε αμαχητί ολόκληρη την περιοχή της Θράκης και την περιοχή της Μακεδονίας μέχρι το κάστρο της Ρεντίνας. Έκτοτε, η πόλη παρέμεινε υπό την κυριαρχία των βυζαντινών.

Γλυπτο-ναο_Μουσειο-Διδυμοτειχου_ΕΦΑ-3

Οι πολεμικές, ωστόσο, συγκρούσεις, που ακολούθησαν κατά τη διάρκεια του 13ου αιώνα και κορυφώθηκαν στον επόμενο αιώνα, λόγω των εμφύλιων πολέμων του Βυζαντίου, οδήγησαν σταδιακά τη Μοσυνούπολη σε παρακμή. Τον ρόλο που είχε στο παρελθόν η πόλη για την περιοχή ανέλαβαν οι πλησιόχωρες πόλεις-κάστρα της Γρατιανούπολης και των Κουμουτζηνών (σημερινής Κομοτηνής).

Ο πλήρης μαρασμός της που ακολούθησε αντικατοπτρίζεται στην περιγραφή του αυτοκράτορα Ιωάννη Στ΄ Καντακουζηνού, ο οποίος το 1343 τη χαρακτηρίζει ως «…ἐκ πολλῶν ἐτῶν κατεσκαμμένη». Σε πατριαρχική συνοδική πράξη του 1353 αναφέρεται ότι η πόλη είχε ελάχιστους κατοίκους και δεν διέθετε επαρκείς πόρους για τη συντήρησή της ως επισκοπή. Από τα μέσα του 14ου αιώνα, η Θράκη περιήλθε σταδιακά υπό την κυριαρχία των Οθωμανών, οι οποίοι ολοκλήρωσαν την κατάληψή τους λίγο μετά τη μάχη του Ορμενίου, το 1371. Η πόλη, που στους οθωμανικούς χρόνους μετονομάστηκε σε Μεσσινέ Καλέ, αναφέρεται στις πηγές ως ακατοίκητη και ερειπωμένη.

Γλυπτο-ναο_Μουσειο-Διδυμοτειχου_ΕΦΑ-2

Μνημεία - Αρχαιότητες

Ο χώρος που καταλάμβανε η άλλοτε ακμάζουσα πόλη δεν έχει ερευνηθεί στο σύνολό του, με εξαίρεση τη διενέργεια ορισμένων μόνο, περιορισμένης έκτασης, ανασκαφικών εργασιών. Κοντά στο βορειοανατολικό τμήμα της οχύρωσης, αποκαλύφθηκε τμήμα του υδραγωγείου και του παλαιοχριστιανικού νεκροταφείου της πόλης. Στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Κομοτηνής και στο Βυζαντινό Μουσείο Διδυμοτείχου έχουν συγκεντρωθεί και εκτίθενται σήμερα αρχιτεκτονικά μέλη παλαιοχριστιανικών και βυζαντινών χρόνων, που έχουν βρεθεί στον αρχαιολογικό χώρο της πόλης.

Σχεδιαστική αναπαράσταση του περίκεντρου επισκοπικού ναού. Φωτ. Ν. Ζήκος, “Μαξιμιανούπολις - Μοσυνούπολις: Ανασκαφή περίκεντρου ναού”, Καβάλα 2008, σχ. 6 / Reconstruction of the centrally-plan domed episcopal church. Photo: Ν. Ζήκος, “Μαξιμιανούπολις - Μοσυνουπολις: Ανασκαφή περίκενρου ναού”, Kavala 2008, drw. 6

Οχύρωση -Επισκοπικός ναός

Εντός των τειχών, η ανασκαφική έρευνα έφερε στο φως τα κατάλοιπα ενός μεγάλων διαστάσεων περίκεντρου, τρουλαίου ναού, ο οποίος αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα εκκλησιαστικά μνημεία της Θράκης. Ο ναός έχει εξωτερικά σχήμα εξαγώνου, με τριμερές Ιερό Βήμα και νάρθηκα. Ο χώρος του κυρίως ναού καλυπτόταν άλλοτε με μεγάλο τρούλο, διαμέτρου 8,50 μ. Στη βόρεια πλευρά του νάρθηκα, είναι προσκολλημένο το βαπτιστήριο του ναού. Οι μεγάλες διαστάσεις του ναού, η επιμελημένη τοιχοποιία και ο όχι ιδιαίτερα συνηθισμένος αρχιτεκτονικός του τύπος υποδεικνύουν ότι πρόκειται για τον επισκοπικό ναό της πόλης. Αναγνωρίζονται τρεις οικοδομικές φάσεις: ο ναός ανεγέρθηκε πιθανότατα κατά τους παλαιοχριστιανικούς χρόνους, γνώρισε μία εκτεταμένη ανακατασκευή στο β΄ μισό του 11ου αιώνα και δέχθηκε μικρότερης έκτασης επεμβάσεις στο α΄ μισό του 13ου αιώνα. Υπάρχει η άποψη, ωστόσο, ότι ο ναός αποτελεί κατεξοχήν κτίσμα του β΄ μισού του 11ου αιώνα και κατά την ανέγερσή του χρησιμοποιήθηκε οικοδομικό υλικό προγενέστερου παλαιοχριστιανικού ναού που βρισκόταν στην ίδια ή παρακείμενη θέση. Με την ανέγερση του ναού έχει συνδεθεί ο κτήτορας Κωνσταντίνος, που μνημονεύεται σε έμμετρη επιγραφή μαρμάρινου υπέρθυρου του β΄ μισού του 11ου αιώνα, το οποίο περισυλλέχθηκε από τον χώρο της Μοσυνούπολης και εκτίθεται σήμερα στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Κομοτηνής.

Περικεντρος-ΕΦΑ

Ο ναός διέθετε αρχικά μαρμάρινο δάπεδο, ορισμένα τμήματα του οποίου επισκευάστηκαν κατά τη διάρκεια του 12ου αιώνα. Τότε τοποθετήθηκαν πάνω στο αρχικό δάπεδο καινούρια ορθογώνια διάχωρα, τα πλαίσια των οποίων ορίζονται είτε με μαρμαροθέτημα είτε με ψηφιδωτό. Το διάχωρο μπροστά από την Ωραία Πύλη κοσμείται με το προσφιλές θέμα των «πέντε άρτων». Κατά την ανασκαφή περισυλλέχθηκαν αξιόλογα μαρμάρινα γλυπτά, ανάμεσα στα οποία περιλαμβάνονται τμήματα του τέμπλου και του άμβωνα του ναού. Στο εσωτερικό του ναού αποκαλύφθηκαν οκτώ τάφοι, ο ένας εκ των οποίων, κοντά στον χώρο της πρόθεσης, έχει τη μορφή τάφου-αρκοσολίου και είναι ιδιαίτερα επιμελημένος. Στο τύμπανο του αρκοσολίου εικονίζεται η παράσταση της Δέησης, κατεστραμμένη σε μεγάλο βαθμό. Σύμφωνα με τη δυσανάγνωστη γραπτή επιγραφή που τη συνοδεύει, ο τάφος ανήκε σε επίσκοπο της Μοσυνούπολης, που ενδεχομένως ονομαζόταν Θεοφύλακτος. Λείψανα τοιχογραφικού διακόσμου διατηρούνται και σε διάφορα άλλα σημεία του ναού, τα οποία χρονολογούνται στο τέλος του 11ου-α΄ τέταρτο του 12ου αιώνα.

Οι αρχαιολογικές ανασκαφές
Οι ανασκαφές που πραγματοποιήθηκαν από το 1999 έως το 2008 αποκάλυψαν:
Τον περίκεντρο επισκοπικό ναό.
Τάφους και ταφικά μνημεία.
Μαρμάρινα αρχιτεκτονικά μέλη.
Βυζαντινή κεραμική του 12ου και 13ου αιώνα.
Μάλιστα, το ελληνικό Υπουργείο Πολιτισμού ανακοίνωσε το 2025 πρόγραμμα αποκατάστασης και ανάδειξης του σημαντικού αυτού ναού.

Στον περιβάλλοντα χώρο του ναού αποκαλύφθηκαν δύο στενές και επιμήκεις οικιστικές εγκαταστάσεις, που ανεγέρθηκαν τον 12ο αιώνα η πρώτη και στις αρχές του 13ου αιώνα η δεύτερη, μετά την εγκατάλειψη ή την καταστροφή του ναού. Στα κινητά ευρήματα των δύο χώρων περιλαμβάνεται ένας αξιόλογος αριθμός πήλινων εφυαλωμένων αγγείων του α΄ μισού του 13ου αιώνα, με κοινά χαρακτηριστικά ως προς τον πηλό, το σχήμα και τον διάκοσμο, στοιχείο που υποδεικνύει ότι έχουν κατασκευαστεί από κάποιο τοπικό εργαστήριο κεραμικής, που έδρευε στη Μοσυνούπολη. Την ύπαρξη τοπικού εργαστηρίου κεραμικής επιβεβαιώνει ο εντοπισμός σε μικρή απόσταση από τον ναό πολυάριθμων κυλινδρικών ράβδων όπτησης και ενός κεραμικού κλιβάνου.