Αρχαία Ελλάδα , διαχείριση των απορριμμάτων, η δημόσια καθαριότητα και οι απαρχές της αστικής υγιεινής

ΠΟΥ ΠΕΤΟΥΣΑΝ ΤΑ ΣΚΟΥΠΙΔΙΑ ΤΟΥΣ ΟΙ ΑΡΧΑΙΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ;

Η καθημερινή ζωή στις πόλεις της αρχαίας Ελλάδας δεν περιλάμβανε μόνο τη δημόσια πολιτική, τη φιλοσοφία, το θέατρο και τις τέχνες, αλλά και ένα σύνολο πρακτικών αναγκών που συνδέονταν με την καθαριότητα, την υγιεινή και τη διαχείριση των απορριμμάτων. Το ερώτημα πού κατέληγαν τα σκουπίδια των αρχαίων Ελλήνων και κατά πόσον υπήρχαν οργανωμένοι χώροι απόρριψης αποτελεί ένα ενδιαφέρον πεδίο έρευνας, καθώς φέρνει στο προσκήνιο τις υλικές συνθήκες της καθημερινότητας και τον τρόπο με τον οποίο οι αρχαίες κοινωνίες αντιμετώπιζαν τα προβλήματα που δημιουργούσε η συγκέντρωση πληθυσμού σε αστικά κέντρα.

Η απάντηση δεν είναι ενιαία για όλες τις περιόδους και τις περιοχές του ελληνικού κόσμου. Οι πρακτικές διαχείρισης των απορριμμάτων μεταβάλλονταν ανάλογα με το μέγεθος των οικισμών, τις διαθέσιμες υποδομές, την οικονομική δραστηριότητα και τις διοικητικές δυνατότητες κάθε πόλης. Ωστόσο, τα αρχαιολογικά κατάλοιπα και οι γραπτές μαρτυρίες αποδεικνύουν ότι η απόρριψη των άχρηστων υλικών αποτελούσε ήδη από την αρχαιότητα ζήτημα με πρακτικές, κοινωνικές και δημόσιες διαστάσεις.

Αρχαιολογικά ίχνη και χώροι απόρριψης

Η βασικότερη πηγή γνώσης για τη διαχείριση των στερεών απορριμμάτων είναι η αρχαιολογική έρευνα. Κατά τις ανασκαφές σε αρχαίους οικισμούς έχουν εντοπιστεί λάκκοι, επιχώσεις και αποθέσεις που περιέχουν θραύσματα αγγείων, οστά ζώων, στάχτη, κάρβουνο, οικοδομικά υλικά και άλλα κατάλοιπα της καθημερινής ζωής. Η μελέτη αυτών των ευρημάτων επιτρέπει στους αρχαιολόγους να ανασυνθέσουν, σε κάποιο βαθμό, τις πρακτικές κατανάλωσης, παραγωγής, επαναχρησιμοποίησης και απόρριψης υλικών.

Δεν πρέπει, ωστόσο, να θεωρούμε ότι κάθε λάκκος με απορρίμματα αποτελούσε εξαρχής οργανωμένο χώρο συλλογής σκουπιδιών. Ορισμένοι λάκκοι χρησιμοποιούνταν για διαφορετικούς σκοπούς και αργότερα επιχώνονταν με άχρηστα υλικά, ενώ άλλες αποθέσεις σχηματίζονταν σταδιακά σε ανοιχτούς χώρους. Η ερμηνεία τους απαιτεί εξέταση της στρωματογραφίας, της σύνθεσης των ευρημάτων και της σχέσης τους με το υπόλοιπο οικιστικό περιβάλλον.

Στις πυκνοκατοικημένες πόλεις, όπου η καθημερινή δραστηριότητα παρήγαγε σημαντικές ποσότητες αποβλήτων, η ανεξέλεγκτη απόρριψη μπορούσε να δημιουργήσει προβλήματα στην κυκλοφορία, στην πρόσβαση στις κατοικίες και στη λειτουργία των δημόσιων χώρων. Η αρχαιολογική εικόνα συμπληρώνεται από τις γραπτές μαρτυρίες, οι οποίες φανερώνουν ότι οι συνέπειες της συσσώρευσης απορριμμάτων δεν περνούσαν απαρατήρητες από τις αρχές.

Εικόνα με άποψη της ΑΙ.

Η Αθήνα και οι κανονισμοί για την καθαριότητα των δρόμων

Ιδιαίτερα αποκαλυπτική είναι η περίπτωση της Αθήνας και του Πειραιά κατά την κλασική περίοδο. Ο Βρετανός κλασικός φιλόλογος E. J. Owens, στη μελέτη του «The Koprologoi at Athens in the Fifth and Fourth Centuries B.C.» (1983), εξετάζει τις πρακτικές συλλογής και απομάκρυνσης απορριμμάτων, καθώς και τη σχετική νομοθεσία.

Σύμφωνα με τη μελέτη του, αγορανομική διάταξη του Πειραιά, η οποία χρονολογείται στις αρχές του 4ου αιώνα π.κ.ε.,(π.Χ.) απαγόρευε τη συσσώρευση χωμάτων και άλλων υλικών στους δρόμους και υποχρέωνε τον υπαίτιο να τα απομακρύνει. Παρόμοιες απαγορεύσεις μαρτυρούνται για την Πέργαμο, σε νομοθεσία που ανάγεται πιθανότατα αρχικά στην ελληνιστική περίοδο.

Η σημασία αυτών των ρυθμίσεων είναι ουσιαστική. Η συσσώρευση χωμάτων, οικοδομικών καταλοίπων και άλλων υλικών μπορούσε να ανυψώσει σταδιακά την επιφάνεια των δρόμων, να δυσχεράνει την κυκλοφορία και να δημιουργήσει προβλήματα στα γειτονικά κτίρια. Ο Owens αναφέρει χαρακτηριστικά αρχαιολογικό παράδειγμα κοντά στην αθηναϊκή Αγορά, όπου η επιφάνεια ενός δρόμου ανυψώθηκε κατά περισσότερο από μισό μέτρο μέσα σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα, εξαιτίας διαδοχικών επιχώσεων. Ανάμεσα στα υλικά που είχαν απορριφθεί βρίσκονταν και μεγάλες ποσότητες μαρμάρινων θραυσμάτων, πιθανότατα συνδεδεμένων με εργασίες επεξεργασίας μαρμάρου.

Οι πληροφορίες αυτές καταδεικνύουν ότι η δημόσια καθαριότητα δεν αποτελούσε απλώς ζήτημα αισθητικής. Συνδεόταν με την ασφαλή χρήση των δρόμων, την προστασία της ιδιοκτησίας και την εύρυθμη λειτουργία της πόλης. Οι σχετικοί κανονισμοί αποτελούν τεκμήριο της προσπάθειας των αρχών να περιορίσουν τις συνέπειες της ανεξέλεγκτης απόρριψης, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι το πρόβλημα είχε εξαλειφθεί.

Οι κοπρολόγοι και η απομάκρυνση των αποβλήτων

Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες πληροφορίες για την αρχαία Αθήνα αφορά τους λεγόμενους κοπρολόγους. Ο όρος συνδέεται με την περισυλλογή και την απομάκρυνση ακαθαρσιών και αποβλήτων. Η ύπαρξη τέτοιων προσώπων φανερώνει ότι η διαχείριση ορισμένων κατηγοριών απορριμμάτων μπορούσε να αποτελεί διακριτή επαγγελματική δραστηριότητα.

Είναι σημαντικό να διευκρινιστεί ότι δεν πρέπει να ταυτίζουμε αυτομάτως τους κοπρολόγους με τους σύγχρονους εργαζομένους στην υπηρεσία καθαριότητας. Οι αρμοδιότητες και ο τρόπος εργασίας τους ανήκαν σε διαφορετικό κοινωνικό και οικονομικό πλαίσιο. Επιπλέον, η συλλογή περιττωμάτων και άλλων ακαθαρσιών δεν ταυτιζόταν κατ’ ανάγκην με την αποκομιδή κάθε μορφής οικιακού απορρίμματος.

Η κοπριά και ορισμένα οργανικά κατάλοιπα είχαν δυνητική οικονομική αξία, καθώς μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν στη γεωργία ως λίπασμα. Επομένως, υλικά που σε άλλες συνθήκες θεωρούνταν άχρηστα μπορούσαν να ενταχθούν εκ νέου στην παραγωγική διαδικασία. Η πρακτική αυτή εντασσόταν σε μια ευρύτερη οικονομία επαναχρησιμοποίησης, η οποία περιόριζε τη σπατάλη χρήσιμων πόρων.

Η ύπαρξη επαγγελματιών που ασχολούνταν με την απομάκρυνση συγκεκριμένων αποβλήτων δεν αποδεικνύει, πάντως, ότι όλες οι αρχαίες πόλεις διέθεταν ενιαίο και συστηματικό σύστημα αποκομιδής. Η οργάνωση και η αποτελεσματικότητα τέτοιων πρακτικών πρέπει να εξετάζονται ανά πόλη και ιστορική περίοδο.

Η επαναχρησιμοποίηση των υλικών και η αρχαία οικονομία

Η διαχείριση των απορριμμάτων στην αρχαιότητα δεν περιοριζόταν στην τελική απόρριψη. Πολλά υλικά μπορούσαν να αξιοποιηθούν εκ νέου, είτε επειδή εξακολουθούσαν να έχουν πρακτική αξία είτε επειδή μπορούσαν να μετατραπούν σε χρήσιμες πρώτες ύλες.

Τα θραύσματα κεραμικών αγγείων, για παράδειγμα, χρησιμοποιούνταν σε ορισμένες περιπτώσεις σε κατασκευές ή άλλες πρακτικές εφαρμογές. Αντίστοιχα, οικοδομικά υλικά μπορούσαν να επαναχρησιμοποιηθούν όταν διατηρούσαν κατάλληλες ιδιότητες. Τα οργανικά κατάλοιπα, ανάλογα με τη φύση τους και τις τοπικές συνθήκες, μπορούσαν να αξιοποιηθούν στη γεωργία ή να αποσυντεθούν φυσικά.

Δεν είναι, ωστόσο, ορθό να παρουσιάζουμε την αρχαία ελληνική κοινωνία ως ένα πλήρως οργανωμένο σύστημα ανακύκλωσης με τη σημερινή έννοια. Η επαναχρησιμοποίηση προέκυπτε συχνά από πρακτικές και οικονομικές ανάγκες, από την αξία των διαθέσιμων υλικών και από τις δυνατότητες κάθε κοινότητας. Η σύγχρονη έννοια της ολοκληρωμένης διαχείρισης αποβλήτων, με διαχωρισμό στην πηγή, οργανωμένη ανακύκλωση και περιβαλλοντικά ελεγχόμενη τελική διάθεση, δεν μπορεί να μεταφερθεί αυτούσια στην αρχαιότητα.

Παρά ταύτα, η αρχαιολογική μελέτη των αποθέσεων απορριμμάτων προσφέρει πολύτιμες πληροφορίες για την οικονομική ζωή. Τα θραύσματα αγγείων, τα οστά ζώων, τα κατάλοιπα καύσης και τα οικοδομικά υλικά επιτρέπουν την ανασύνθεση των συνηθειών διατροφής, των τεχνικών δραστηριοτήτων και των καταναλωτικών πρακτικών των αρχαίων πληθυσμών. Έτσι, οι χώροι απόρριψης μετατρέπονται σε σημαντικά αρχεία της καθημερινής ζωής.

Απορρίμματα, αποχέτευση και δημόσια υγιεινή

Η διαχείριση των στερεών απορριμμάτων πρέπει να διακρίνεται από τη διαχείριση των υγρών αποβλήτων και των ομβρίων υδάτων, αν και τα ζητήματα αυτά συνδέονται μεταξύ τους στο πλαίσιο της αστικής υγιεινής.

Η αρχαία Ελλάδα παρουσιάζει αξιοσημείωτα επιτεύγματα στην κατασκευή συστημάτων ύδρευσης, αποστράγγισης και αποχέτευσης. Οι σχετικές τεχνολογίες εμφανίζονται ήδη κατά την Εποχή του Χαλκού και αναπτύσσονται σε διαφορετικές μορφές στους μινωικούς και μυκηναϊκούς οικισμούς, καθώς και στις μεταγενέστερες ελληνικές πόλεις.

Οι A. N. Angelakis, D. Koutsoyiannis και G. Tchobanoglous, σε μελέτη τους που δημοσιεύθηκε το 2005 στο επιστημονικό περιοδικό Water Research, εξετάζουν την εξέλιξη των συστημάτων αστικών λυμάτων και απορροής ομβρίων υδάτων στον ελληνικό κόσμο. Η έρευνά τους αναδεικνύει ιδιαίτερα την τεχνολογική ανάπτυξη της μινωικής περιόδου, κατά την οποία κατασκευάστηκαν σύνθετα συστήματα αποστράγγισης και αποχέτευσης για την εξυπηρέτηση ανακτορικών συγκροτημάτων και οικισμών.

Οι υποδομές αυτές μαρτυρούν ότι η αντιμετώπιση του νερού, των λυμάτων και των προβλημάτων αποστράγγισης είχε απασχολήσει τις αρχαίες κοινωνίες πολύ πριν από την εμφάνιση των σύγχρονων αστικών δικτύων. Δεν πρέπει, εντούτοις, να συγχέουμε την ύπαρξη αποχετευτικών αγωγών με την ύπαρξη οργανωμένων χώρων διάθεσης στερεών απορριμμάτων. Πρόκειται για διαφορετικές κατηγορίες υποδομών, οι οποίες απαιτούν ξεχωριστή τεκμηρίωση.

Υπήρχαν, λοιπόν, αρχαίες χωματερές;

Εάν με τον όρο «χωματερή» εννοούμε έναν χώρο στον οποίο συγκεντρώνονταν και απορρίπτονταν άχρηστα υλικά, τότε οι αρχαιολογικές αποθέσεις και οι σχετικές πρακτικές επιτρέπουν να μιλήσουμε για λειτουργίες που θυμίζουν, σε έναν βαθμό, τους χώρους απόρριψης μεταγενέστερων εποχών. Εάν, όμως, εννοούμε έναν οργανωμένο χώρο υγειονομικής ταφής με τεχνικές στεγανοποίησης, συστηματική διαλογή, ελεγχόμενη διαχείριση στραγγισμάτων και περιβαλλοντική παρακολούθηση, τότε η σύγκριση δεν είναι ιστορικά βάσιμη.

Στην αρχαιότητα υπήρχαν λάκκοι, απόθεσεις, χώροι επιχώσεων και πρακτικές απομάκρυνσης συγκεκριμένων κατηγοριών αποβλήτων. Υπήρχαν επίσης νομοθετικές ρυθμίσεις που αποσκοπούσαν στην προστασία των δρόμων και των δημόσιων χώρων. Η συνύπαρξη αυτών των πρακτικών δεν συνεπάγεται ότι όλες οι πόλεις διέθεταν οργανωμένη υπηρεσία καθαριότητας ή ότι η απόρριψη γινόταν πάντοτε σε προκαθορισμένους χώρους.

Η αρχαιολογική και φιλολογική τεκμηρίωση επιβάλλει, συνεπώς, μια προσεκτική προσέγγιση. Η αρχαία ελληνική εμπειρία δεν συνιστά πρόδρομο του σύγχρονου συστήματος διαχείρισης αποβλήτων σε όλες τις τεχνικές του λεπτομέρειες. Αποκαλύπτει, όμως, ότι οι ανάγκες της αστικής ζωής είχαν ήδη οδηγήσει στην ανάπτυξη πρακτικών συλλογής, επαναχρησιμοποίησης και απομάκρυνσης απορριμμάτων, καθώς και κανόνων για την προστασία του κοινόχρηστου χώρου.

Σμύρνη με προβληματικούς δρόμους χωρίς υπόγεια αποχέτευση, σε αντιπαραβολή με τη ρωμαϊκή πόλη και τον υπόνομό της. Από τα σχόλια του Στράβωνα για τη νέα πόλη της Σμύρνης, στα οποία εξέφρασε την έκπληξή του για το γεγονός ότι όταν η πόλη ξαναχτίστηκε δεν κατασκευάστηκε υπόγειο σύστημα αποχέτευσης, με καταστροφικά αποτελέσματα για τους δρόμους, 646 (14. 1. 7). Βλέπε επίσης εκ του Στράβωνα, σύγκριση ελληνικών και ρωμαϊκών πόλεων. -Εικόνα με άποψη της ΑΙ.-

Συμπέρασμα

Τα σκουπίδια των αρχαίων Ελλήνων δεν εξαφανίζονταν απλώς έξω από τα όρια της ιστορίας. Αποτελούσαν μέρος της καθημερινής ζωής και, όπως συμβαίνει σε κάθε ανθρώπινη κοινωνία, έπρεπε να αντιμετωπιστούν με πρακτικές λύσεις. Οι αρχαιολογικές αποθέσεις, οι επαγγελματικές δραστηριότητες που σχετίζονταν με την απομάκρυνση ακαθαρσιών και οι νομοθετικές ρυθμίσεις για την προστασία των δρόμων αποδεικνύουν ότι η διαχείριση των απορριμμάτων ήταν ήδη ένα αναγνωρίσιμο αστικό πρόβλημα.

Η σημασία των μαρτυριών αυτών δεν έγκειται στην εξιδανίκευση της αρχαιότητας ούτε στην αναδρομική απόδοση σύγχρονων περιβαλλοντικών αντιλήψεων στους αρχαίους. Έγκειται στο γεγονός ότι μας επιτρέπουν να παρακολουθήσουμε τη διαμόρφωση πρακτικών και θεσμών που σχετίζονταν με τη συλλογική ζωή. Από τους λάκκους και τις αποθέσεις υλικών έως τις απαγορεύσεις συσσώρευσης απορριμμάτων στους δρόμους, η ιστορία της καθαριότητας αποκαλύπτει μια λιγότερο προβεβλημένη, αλλά ουσιαστική όψη του αρχαίου πολιτισμού: την προσπάθεια οργάνωσης της καθημερινότητας μέσα στον κοινό χώρο της πόλης.

Αικ. Γ. Δασκαλοπούλου

Βιβλιογραφία και πηγές:

1. Owens, E. J. (1983). «The Koprologoi at Athens in the Fifth and Fourth Centuries B.C.». The Classical Quarterly, 33(1), 44–50. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/S0009838800034261

2. Angelakis, A. N., Koutsoyiannis, D. & Tchobanoglous, G. (2005). «Urban wastewater and stormwater technologies in ancient Greece». Water Research, 39(1), 210–220. https://doi.org/10.1016/j.watres.2004.08.033

3-φωτογραφική επικουρία με άποψη της ΑΙ.

The Koprologoi at Athens in the Fifth and Fourth Centuries B.C.

Published online by Cambridge University Press: 11 February 2009

References

Dittenberger, , SIG 3313Google Scholar. 25–8 = IG II2 380. 25–8.

Dittenberger, , OGIS 483Google Scholar. 38–40, 60–5; for discussion of the date, see Klaffenbach, G., ‘Die Astynomeninschrift von Pergamon’, ADAW (1954), 19–25Google Scholar.

Demosthenes, 55. 22.

See Lalonde, G. V., ‘A triangular hieron south west of the Athenian Agora’, Hesperia 37 (1968), 123–33CrossRefGoogle Scholar.

Lalonde, pp. 132–3.

See Strabo's comments on the new town of Smyrna, in which he expressed surprise that when the town was rebuilt an underground sewer system was not constructed, with disastrous results for the streets, 646 (14. 1. 7). See also Strabo's, comparison of Greek and Roman towns, 235 (5. 3. 8)Google Scholar

Vatin, C., ‘Jardins et services de voirie’, BCH 100 (1976), 555–64CrossRefGoogle Scholar.

Vatin, pp. 558–9, quoting Dittenberger, , OGIS 483. 79–84Google Scholar.

Vatin, pp. 560–4, quoting IG XII 8 265.

Vatin, p. 558, quoting Caillemer, Dictionnaire des Antiquites s.v. ‘astynomoi’. This is the accepted view of arrangements at Athens; see Martin, R., L'urbanisme dans la Grèce antique 2 (Paris, 1974), p. 63Google Scholar.

Vatin, p. 557.

Strabo, 397 (9. 1. 19) notes a comment of Callimachus on the pollution of the Eridanos stream in the third century B.C.

Dittenberger, , SIG 3313Google Scholar. 38–40 = IG 2 II 380. 38–40.

Dittenberger, , SIG 3313Google Scholar. 20–2, 30–3.

Aristophanes, , Eccles. 320–2Google Scholar.

See Vatin, p. 556.

Aristophanes, , Eccles. 312–19Google Scholar.

Eccles. 329–35.

Eccles. 351–3, 372.

Aristophanes, , Pax 1265–6Google Scholar; Nubes 1384–5; Theophrastus, , Characters 14. 5Google Scholar; Herodotus, 2. 35; Lloyd, A. B., Herodotus Book II (Leiden, 1976), p. 150Google Scholar.

Aristophanes, , Pax 167–9Google Scholar.

IG I3 4.

See Travlos, J., A pictorial dictionary of ancient Athens (London, 1971), p. 341 fig. 442Google Scholar.

Sokolowski, F., Lois sacrées des cités grecques, supplément (Paris, 1961), p. 107 no. 53Google Scholar.

Sokolowski, p. 59 no. 24 = IG IV2 I 45.

IG XII 5 107.

Insc. Cret. IV 73A. 7–10. Line 8 reads αἱ μἕ; δ⋯κα πο[… and suggests a minimum distance often feet. Although the commentary to the text notes laws regarding the sanitary arrangements of other cities, it is possible that this law is concerned with the damage which might be caused to neighbouring property by locating a koprion or an ipnion near a wall, rather than specifically with hygiene. For legislation on party walls at Pergamon, see Dittenberger, , OGIS 483Google Scholar. 100–37.

e.g. see Aristophanes, , Eccles. 1059Google Scholar (ἄφοδος Ach. 81 (⋯π⋯πατος); Plutus 815 (ἳπνος); Pax 99, 158 (λα⋯ρα); Thesm. 485 (κοπρών); see also LSJ ed. 9 (Oxford, 1940) s.v. βολ⋯ων.

Aristophanes, , Thesm. 483–5Google Scholar; see Vatin, .BCH 100 (1976), 556CrossRefGoogle Scholar.

e.g. ἄμις for men and σκ⋯πωον for women; see Aristophanes, , Thesm. 633Google Scholar, and generally Henderson, J., The Maculate Muse (London, 1975), p. 191Google Scholar; for an example of an ἄμις see Sparkes, B. A. and Talcott, L., ‘Pots and pans of Classical Athens’, Athenian Agora Excavations, Picture Book 12 (Princeton, 1958)Google Scholar, fig. 22; for child's commode see Thompson, D. B., ‘The Athenian Agora’, Athenian Agora Excavations, Picture Book 12 (Princeton, 1971)Google Scholar, figs. 39, 40.

Thompson, H. A., ‘Activities in the Athenian Agora’, Hesperia 28 (1959), 98–105CrossRefGoogle Scholar.

Thompson, pp. 101–2.

Although the existence of the pipe is not mentioned in the text; see Thompson, , Hesperia 28 (1959)Google Scholar, pl. XXIa.

Thompson, , op. cit. 102Google Scholar n. 26, quoting Young, , Hesperia 20 (1951). 194. 201Google Scholar.

Euboulos 53 = Athenaeus, 10. 417d.

See Thompson, , op. cit. 102Google Scholarn. 26, quoting Boehlau, J. and Schefold, K., Larissa am Hermos I (Berlin, 1940), p. 88 fig. 5Google Scholar.

Robinson, D. M. and Graham, J. W., Excavations at Olynthus XII (Baltimore, 1938), 205–6Google Scholar; for examples of the so-called Olynthian bowls see also Robinson, D. M., Excavations at Olynthus XII (Baltimore. 1946), pp. 163, 178–80Google Scholar.

Aristophanes, , Pax 9Google Scholar.

Aristotle, , Ath. Pol. 50. 2Google Scholar.

See Dittenberger, , OGIS 483. 14–20, 54–5Google Scholar; Plato, , Leges 6Google Scholar. 759A; for Piraeus, see Dittenberger, , SIG 3313. 19–21, 41–5Google Scholar.

Homer, , Od. 17. 296–9Google Scholar; see also Xenophon, , Economicus 16Google Scholar. 12, for the use of the word kopros as grass fertiliser.

e.g. Finley, M. I., Studies in land and credit in ancient Athens (New York, 1952), p. 142 no. 86 = 1G II2 2742Google Scholar; Finley, , op. cit. 186Google Scholar no. 86A = Fine, J. V. A., Horoi. Studies in mortgage, real security and land tenure in ancient Athens, Hesperia Suppl. 9 (1951), no. 16Google Scholar.

Finley, p. 260 n. 116 suggests that the koprones in these texts might have involved easement rather than outright ownership.

IG II2 2496.

Demosthenes, 25. 49; Vatin, , BCH 100 (1976), 558CrossRefGoogle Scholar.

Compare Aristophanes, , Pax 99–100Google Scholar, in which Trygaeus pleads that koprones should be well secured with bricks.

Dittenberger, , OGIS 483. 36, 44Google Scholar.

Plutarch, , Moralia 811BGoogle Scholar. A position once held by Epaminondas.

For Rhodes see Kondis, I. D., ‘Zum antiken Stadtbauplan von Rhodos’, MDAI(A) 73 (1958), 152–3Google Scholar.

e.g. Young, R. S., ‘An industrial district of ancient Athens’, Hesperia 20 (1951), 205–6, 218CrossRefGoogle Scholar; Lauter, H. and Laute-Bufe, H., ‘Wohnhäuser und Stadtviertel des klassischen Athen’, MDAI(A) 86 (1971), 113Google Scholar; for Olynthus, see Robinson, and Graham, , Olynthus VIII, 158–9Google Scholar.

e.g. Young, , Hesperia 20 (1951), 174–5, 199, 201, 205, 206, 213, 240Google Scholar. Stone-built channels, inverted roof tiles and U-shaped porous blocks were used as drains.

See Martin, R., ‘Sur deux expressions techniques de l'architecture grecque’. Revue Archeologique 31 (1957), 66–9Google Scholar, quoting Aristotle, , Ath. Pol. 50Google Scholar. 2.

Young, , Hesperia 20 (1951). 256Google Scholar.

Young, , op. cit. 257–62Google Scholar.

Compare IG XI 287. 62–3, which records payment to a certain Nikias for removing pigeon droppings from roofs and kopros from the agora at Delos.

ΑΡΧΑΙΟΓΝΩΜΩΝ