Γράφει ο Χρήστος Μπαρμπαγιαννίδης
Η τεράστια οικονομική ζημιά στα μέσα του 3ου π.Χ. αιώνα, που προκλήθηκε από την μετατόπιση των εμπορικών δρόμων της Α. Μεσογείου, επέφερε το μαρασμό και την δυστυχία στα ελληνικά κράτη. Αυτή η οικονομική κρίση, όπως ήταν φυσικό, μεταβλήθηκε σε κοινωνική και ως εκ τούτου εκατοντάδες χιλιάδες πολίτες έγιναν “συνώνυμοι” με την εξαθλίωση. Κάποιος έπρεπε να πάρει μια απόφαση και να τραβήξει τον κλασσικό κόσμο έξω από το τέλμα. Βεβαίως κάθε πόλη είχε τις δικές της ιδιαιτερότητες, αλλά, λίγο πολύ, τα προβλήματα ήταν όμοια
Ονομαστικό αγγείο του Σπαρτιάτη καλλιτέχνη γνωστού ως« Ζωγράφου του Ιππέα» (μελανόμορφη κύλικα, περ. 550–530 π.Χ.)
Όποιος, λοιπόν, τολμούσε το πρώτο βήμα για να εξέλθει του οικονομικοκοινωνικού βάλτου, θα παρέσυρε όλο τον ελληνισμό. Ο βασιλιάς Άγης Δ΄ της Σπάρτης ανέλαβε το ρίσκο. Η ιστορία δεν τον δικαίωσε. Δικαιώθηκε όμως ανά τους αιώνες, μέσα στις καρδιές όλων των ανθρώπων με ελεύθερη συνείδηση.
Το 245 π.Χ. ο Άγης Δ΄ διαδέχεται τον πατέρα του Ευδαμίδα Β΄ στον θρόνο των Ευρυπωντιδών. Από την πλευρά των Αγιάδων, το 243 π.Χ. πεθαίνει ο ανήλικος Αρεύς Β΄ και ο επίτροπός του Λεωνίδας Β΄(όχι αυτός των Θερμοπυλών) τον διαδέχεται, μια που δεν υπάρχει άλλος κληρονόμος. Ως γνωστόν στην Σπάρτη υπήρχαν, παραδοσιακά, δυο βασιλικές οικογένειες και, ευνόητα, δυο βασιλείς.
Ο Άγης Δ΄ είναι εγγονός της περίφημης Αρχιδάμιας που είχε σώσει τη Σπάρτη την εποχή του Πύρρου. Η μητέρα του, Αγησιστράτη, ήταν επίσης μεγαλόψυχη γυναίκα. Και οι δυο ήταν από τις πλουσιότερες στην Σπάρτη, διότι εκείνη την εποχή οι γυναίκες είχαν ενεργό ρόλο στην οικονομική ζωή της πόλης. Ο αδελφός της μητέρας του, ο θείος του Αγησίλαος, είχε εκλεγεί αρκετές φορές έφορος και είχε μεγάλη επιρροή. Η σύζυγός του Αγιάτιδα ήταν κόρη κάποιου πλουσίου με το όνομα Γύλιππος.
Αρχαία Σπάρτη, χάρτης
Αν και μεγάλωσε μέσα στη τρυφηλότητα, στα είκοσι του χρόνια απαρνήθηκε κάθε πολυτέλεια και αποφάσισε να ζήσει “λακωνικά”. Τότε πήρε και την μεγάλη απόφαση: να επαναφέρει τη ζωή στη Σπάρτη μέσα στα πλαίσια του Λυκούργειου συστήματος. Αυτή η σκέψη δεν του ήρθε ασφαλώς από το πουθενά. Η κρίση στην Σπάρτη έμοιαζε ανίατη.
«Γιατί οι πλούσιοι διώχνοντας αυτούς που είχαν δικαιώματα, μεγάλωναν ασυγκίνητα τις περιουσίες τους. Γρήγορα λοιπόν συγκεντρώθηκε σε λίγους ο πλούτος και στην πόλη έπεσε φτώχεια, έτσι που σαν αποτέλεσμα είχε την υποδούλωση του φρονήματος και την παραμέληση των καλών και μαζί το φθόνο και το μίσος κατά τον πλουσίων. Έμειναν λοιπόν περισσότεροι από εφτακόσιοι Σπαρτιάτες και από αυτούς εκατό ίσως είχαν γη και κλήρο. Ο άλλος όχλος καθόταν στην πόλη άπορος και χωρίς πολιτικά δικαιώματα. Και χωρίς θέληση και προθυμία αντιστεκόταν στους εξωτερικούς πολέμους, ενώ καιροφυλακτούσε πάντοτε να βρει ευκαιρία για μεταβολή και ανατροπή της καταστάσεως». Πλούταρχος (Άγης ※ 3)
Επίσης, δεν θα πρέπει να θεωρηθεί αμελητέα, κάθε άλλο, η επιρροή του στωικού φιλόσοφου Σφαίρου του Βορυσθενίτη. Το βασικό πιστεύω του Σφαίρου ήταν πως ο δούλος δεν είναι “ομιλούν εργαλείο”, αλλά άνθρωπος ικανός, όσο και ένας ελεύθερος. Το μείζον πρόβλημα της εποχής δεν έγκειται στο γεγονός ότι το δουλοκτητικό σύστημα κλονίζεται από τους αγώνες των δούλων, αλλά από την μετατροπή πλέον, πρώην πανίσχυρων ανθρώπων σε κατάσταση δουλείας κατά την διάρκεια της παρατεταμένης οικονομικής κρίσης.
Ο Σφαίρος λοιπόν θα διακηρύξει πως ήταν εφικτή η δημιουργία μιας κοινωνίας, όπου δεν θα υπάρχουν δούλοι και όλοι θα έχουν τις ίδιες δυνατότητες εκπαίδευσης. Η ιδέα αυτή άρχισε να εντυπώνεται στο μυαλό του Άγη που εξιδανίκευε το Λυκούργειο σύστημα των ομοίων, άσχετα αν και αυτό είχε στηριχτεί στην καταπίεση των ειλώτων. Οι άνθρωποι, παντού και πάντα, εξιδανικεύουν το παρελθόν και παραβλέπουν τις ατέλειες. Και το ένδοξο παρελθόν της Σπάρτης φάνταζε ιδεώδες για το νεαρό βασιλιά.
Έτσι, παίρνει την μεγάλη απόφαση να ξαναφτιάξει πολίτες, όσοι υπήρχαν και στα χρόνια του Λυκούργου. Για να πραγματοποιηθεί αυτό έπρεπε να γίνει μια επιλογή από τους καλύτερους περίοικους, είλωτες και ξένους, οι οποίοι θα έφταναν τους 9000χιλ. κλήρους και θα εξισώνονταν με τους “παλαιούς” Σπαρτιάτες. Όμως, υπήρχε ένα πρόβλημα: αυτοί οι παλαιοί Σπαρτιάτες δεν ήταν δυνατό να βλέπουν ως ομοίους τους πρώην εχθρούς τους και κατώτερούς τους! Επομένως, η ιδέα αυτή τον έφερνε αυτόματα σε σύγκρουση με τις 100 οικογένειες που κρατούσαν την εξουσία.
Αν και στην αρχή κινείται στα κρυφά, οι αριστοκράτες ανησυχούν για τη συμπεριφορά του και προσεγγίζουν τον άλλο βασιλιά, τον Λεωνίδα Β΄. Έτσι, ενώ ο Άγης προωθεί τα σχέδιά του, οι αντίπαλοί του συνωμοτούν με τον Λεωνίδα. Αυτός είχε μια σκανδαλώδη ζωή. Μεγάλος σε ηλικία, βρέθηκε απρόσμενα στον θρόνο των Αγιάδων. Προτού αναρριχηθεί στο υπέρτατο αξίωμα, είχε ακολουθήσει τον πατέρα του Κλεώνυμο στις μισθοφορικές του περιπέτειες. Πέρασε όλη του τη ζωή ως μισθοφόρος σε αυλές ηγεμόνων, κυρίως των Σελευκιδών, όπου και παντρεύτηκε μια αριστοκράτισσα αποκτώντας παιδιά.
Για άγνωστους λόγους επιστρέφει στην Σπάρτη, όπου βασικά νιώθει ξένος προς αυτήν και τα έθιμά της. Παντρεύτηκε, ξανά, την περίφημη για τα πλούτη και την κρίση της Κρατησίκλεια και απέκτησε δυο γιούς. Τον Ευκλείδα και τον Κλεομένη που θα τον διαδεχτεί. (Τώρα, πώς ένας άνθρωπος, όπως ο Λεωνίδας Β΄, με ύποπτο παρελθόν και καιροσκοπικό χαρακτήρα, ήταν ο πατέρας του Κλεομένη που θα αναδειχθεί σε μια από τις μεγαλύτερες και φωτισμένες προσωπικότητες του Ελληνισμού, είναι από τα παράδοξα της ιστορίας!). Είχε συνηθίσει στον απολυταρχικό τρόπο διακυβέρνησης και η υπέρμετρη φιλοδοξία του ήταν να μεταβληθεί η Σπάρτη σε καθεστώς ιδίου τύπου. Κατάφερε να πείσει τις 100 οικογένειες ότι ήταν ο μόνος ικανός να τις σώσει.
«Γιατί οι πλούσιοι διώχνοντας αυτούς που είχαν δικαιώματα, μεγάλωναν ασυγκίνητα τις περιουσίες τους. Γρήγορα λοιπόν συγκεντρώθηκε σε λίγους ο πλούτος και στην πόλη έπεσε φτώχεια, έτσι που σαν αποτέλεσμα είχε την υποδούλωση του φρονήματος και την παραμέληση των καλών και μαζί το φθόνο και το μίσος κατά τον πλουσίων. Έμειναν λοιπόν περισσότεροι από εφτακόσιοι Σπαρτιάτες και από αυτούς εκατό ίσως είχαν γη και κλήρο. Ο άλλος όχλος καθόταν στην πόλη άπορος και χωρίς πολιτικά δικαιώματα. Και χωρίς θέληση και προθυμία αντιστεκόταν στους εξωτερικούς πολέμους, ενώ καιροφυλακτούσε πάντοτε να βρει ευκαιρία για μεταβολή και ανατροπή της καταστάσεως». Πλούταρχος (Άγης ※ 3)
Επίσης, δεν θα πρέπει να θεωρηθεί αμελητέα, κάθε άλλο, η επιρροή του στωικού φιλόσοφου Σφαίρου του Βορυσθενίτη. Το βασικό πιστεύω του Σφαίρου ήταν πως ο δούλος δεν είναι “ομιλούν εργαλείο”, αλλά άνθρωπος ικανός, όσο και ένας ελεύθερος. Το μείζον πρόβλημα της εποχής δεν έγκειται στο γεγονός ότι το δουλοκτητικό σύστημα κλονίζεται από τους αγώνες των δούλων, αλλά από την μετατροπή πλέον, πρώην πανίσχυρων ανθρώπων σε κατάσταση δουλείας κατά την διάρκεια της παρατεταμένης οικονομικής κρίσης.
Ο Σφαίρος λοιπόν θα διακηρύξει πως ήταν εφικτή η δημιουργία μιας κοινωνίας, όπου δεν θα υπάρχουν δούλοι και όλοι θα έχουν τις ίδιες δυνατότητες εκπαίδευσης. Η ιδέα αυτή άρχισε να εντυπώνεται στο μυαλό του Άγη που εξιδανίκευε το Λυκούργειο σύστημα των ομοίων, άσχετα αν και αυτό είχε στηριχτεί στην καταπίεση των ειλώτων. Οι άνθρωποι, παντού και πάντα, εξιδανικεύουν το παρελθόν και παραβλέπουν τις ατέλειες. Και το ένδοξο παρελθόν της Σπάρτης φάνταζε ιδεώδες για το νεαρό βασιλιά.
Έτσι, παίρνει την μεγάλη απόφαση να ξαναφτιάξει πολίτες, όσοι υπήρχαν και στα χρόνια του Λυκούργου. Για να πραγματοποιηθεί αυτό έπρεπε να γίνει μια επιλογή από τους καλύτερους περίοικους, είλωτες και ξένους, οι οποίοι θα έφταναν τους 9000χιλ. κλήρους και θα εξισώνονταν με τους “παλαιούς” Σπαρτιάτες. Όμως, υπήρχε ένα πρόβλημα: αυτοί οι παλαιοί Σπαρτιάτες δεν ήταν δυνατό να βλέπουν ως ομοίους τους πρώην εχθρούς τους και κατώτερούς τους! Επομένως, η ιδέα αυτή τον έφερνε αυτόματα σε σύγκρουση με τις 100 οικογένειες που κρατούσαν την εξουσία.
Αν και στην αρχή κινείται στα κρυφά, οι αριστοκράτες ανησυχούν για τη συμπεριφορά του και προσεγγίζουν τον άλλο βασιλιά, τον Λεωνίδα Β΄. Έτσι, ενώ ο Άγης προωθεί τα σχέδιά του, οι αντίπαλοί του συνωμοτούν με τον Λεωνίδα. Αυτός είχε μια σκανδαλώδη ζωή. Μεγάλος σε ηλικία, βρέθηκε απρόσμενα στον θρόνο των Αγιάδων. Προτού αναρριχηθεί στο υπέρτατο αξίωμα, είχε ακολουθήσει τον πατέρα του Κλεώνυμο στις μισθοφορικές του περιπέτειες. Πέρασε όλη του τη ζωή ως μισθοφόρος σε αυλές ηγεμόνων, κυρίως των Σελευκιδών, όπου και παντρεύτηκε μια αριστοκράτισσα αποκτώντας παιδιά.
Για άγνωστους λόγους επιστρέφει στην Σπάρτη, όπου βασικά νιώθει ξένος προς αυτήν και τα έθιμά της. Παντρεύτηκε, ξανά, την περίφημη για τα πλούτη και την κρίση της Κρατησίκλεια και απέκτησε δυο γιούς. Τον Ευκλείδα και τον Κλεομένη που θα τον διαδεχτεί. (Τώρα, πώς ένας άνθρωπος, όπως ο Λεωνίδας Β΄, με ύποπτο παρελθόν και καιροσκοπικό χαρακτήρα, ήταν ο πατέρας του Κλεομένη που θα αναδειχθεί σε μια από τις μεγαλύτερες και φωτισμένες προσωπικότητες του Ελληνισμού, είναι από τα παράδοξα της ιστορίας!). Είχε συνηθίσει στον απολυταρχικό τρόπο διακυβέρνησης και η υπέρμετρη φιλοδοξία του ήταν να μεταβληθεί η Σπάρτη σε καθεστώς ιδίου τύπου. Κατάφερε να πείσει τις 100 οικογένειες ότι ήταν ο μόνος ικανός να τις σώσει.
Η δομή της σπαρτιατικής κοινωνίας, αρχές του 7ου αιώνα π.Χ.
Για τέσσερα χρόνια το παιχνίδι ανάμεσα στον Άγη και τις 100 οικογένειες παίζεται σε επίπεδο ζυμώσεων και προπαγάνδας. Ο Άγης με τον χαρακτήρα του και τον τρόπο ζωής του θα γίνει το αντικείμενο θαυμασμού για τους νέους. Αυτό που επιθυμεί είναι να πάρει τη νεολαία με το μέρος του. Από την άλλη, θέλει να προσελκύσει ισχυρούς πολιτικούς παράγοντες, ώστε να εκλεγούν αυτοί έφοροι και με φιλοδοξία να αναδιοργανώσουν τη Σπάρτη. Δυο από αυτούς, ο Λύσανδρος και ο Μανδρακλείδας έχουν πράγματι πειστεί για την υλοποίηση της ιδέας. Ο τρίτος όμως ισχυρός παράγοντας, ο θείος του Αγησίλαος, πέρασε στην επαναστατική ομάδα από υστεροβουλία, με την ελπίδα πως θα απαλλασσόταν από τα μεγάλα χρέη που είχε. Αρωγοί στην προσπάθεια του Άγη στάθηκαν η γιαγιά του και η μητέρα του με την μεγάλη τους επιρροή. Επίσης, με το μέρος του είναι και οι 700 οικογένειες που είχαν χάσει τον κλήρο και τα πολιτικά τους δικαιώματα.
Ο συμβασιλέας του Λεωνίδας τον κατηγορεί πως θέλει με την δύναμη των φτωχών να καταλύσει το πολίτευμα και να γίνει τύραννος, την στιγμή που ο ίδιος είχε μυστικές επαφές με τον εχθρό της Σπάρτης Άρατο και την Αχαϊκή Συμπολιτεία!
Το 242 π.Χ. εκλέγονται έφοροι οι άνθρωποι του Άγη. Με μπροστάρη τον έφορο Λύσανδρο, δέχονται τις προτεινόμενες μεταρρυθμίσεις που έχουν τέσσερα βασικά σημεία: α) κατάργηση των χρεών, β) αναδιανομή των κλήρων σε όλη την Λακωνία, γ) ορισμός 4500 χιλ. κλήρων σε Σπαρτιάτες και ορισμός 15000χιλ. ειδικών κλήρων σε περίοικους, οι οποίοι δεν θα θεωρούνται μεν Σπαρτιάτες αλλά θα πολεμήσουν, όταν τους χρειαστεί η Σπάρτη, για να υπερασπιστούν την γη τους, δ) επαναλειτουργία των κοινών συσσιτίων ανά 300 – 400 άτομα. Επειδή 4500 χιλ. Σπαρτιάτες δεν υπάρχουν, προτείνεται να δοθούν κλήροι στις 700 χρεωμένες οικογένειες, στους καλύτερους είλωτες και στους μισθοφόρους.
Η αρχαία Σπάρτη στην κοιλάδα του ποταμού Ευρώτα
Η πρόταση πάει στην Γερουσία, που φυσικά την απορρίπτει. Έτσι πηγαίνει στην Απέλλα, όπου έχουν ψήφο μόνο οι 100 οικογένειες. Όμως, συμμετέχουν και οι 700 οικογένειες, που δεν ψηφίζουν βέβαια, αλλά με τον όγκο τους απειλούν και τρομοκρατούν τις 100.Πέρα από τους νέους, τις 700 οικογένειες και τους χιλιάδες περίοικους(αυτοί ήταν ελεύθεροι Λακεδαιμόνιοι αλλά δεν θεωρούνταν Σπαρτιάτες), ο Άγης έχει και τη βοήθεια του ιερού της Πασιφάης στις Θαλάμες(κάπου στον Μεσσηνιακό κόλπο), το οποίο προφητεύει πως η Σπάρτη θα επιβιώσει μόνο αν επιστρέψουν στους νόμους του Λυκούργου. Ήταν γνωστό από τότε πως οι Σπαρτιάτες ήταν οι πιο ευσεβείς αλλά και δεισιδαίμονες από τους αρχαίους. Γι’ αυτό λοιπόν, το σεβαστό ιερό ωθεί με τη στάση του την πλειοψηφία προς τον Άγη. Μάλιστα, ακόμα και ένα μέρος των 100 οικογενειών τάσσεται υπέρ του Άγη, επειδή και αυτοί χρωστούν!
Μπροστά στην συνέλευση ο Άγης εναποθέτει όλη του την περιουσία για την αναγέννηση της Σπάρτης. Το ίδιο πράττουν η μάνα του και η πάμπλουτη γιαγιά του. Ακολουθούν όλοι οι μυημένοι. Ο Λεωνίδας, διακρίνοντας το τεράστιο ρεύμα υπέρ του Άγη, προσπαθεί εμμέσως και πονηρά να αποτρέψει το ψήφισμα. Θέτει το ζήτημα πως η κατάργηση των χρεών δεν υπήρχε πουθενά μέσα στους νόμους του Λυκούργου. Επιπλέον, αναφέρει πως δεν είναι δυνατό ξένοι να γίνουν πολίτες της Σπάρτης.
Ο Άγης όμως αντιπαραθέτει τα δικά του επιχειρήματα. Πρώτα, τον κατηγορεί πως είχε παντρευτεί (η πρώτη του γυναίκα) κόρη σατράπη και ήταν λόγος αποκλεισμού από την βασιλεία. Δεύτερον, η Σπάρτη δεν στρεφόταν κατά των ξένων, αλλά μόνο εναντίον αυτών που έφερναν κακές συνήθειες. Το Λυκούργειο πολίτευμα έδιωχνε αυτούς τους ξένους που απλώς δεν ήθελαν να ενταχθούν στη ζωή της Σπάρτης. Παραβίαση των νόμων ήταν η εισροή πλούτου και οι κοινωνικές διακρίσεις. Μετά τα επιχειρήματα του Άγη, ο λαός τάσσεται με το μέρος του.
Αναπαράσταση του Λυκούργου στην Βουλή των Αντιπροσώπων (ΗΠΑ).
Όμως, για να ισχύσει ένας νόμος στη Σπάρτη χρειαζόταν η συμφωνία και η ομογνωμία τουλάχιστο δύο τμημάτων: ή η Γερουσία με τους εφόρους ή οι βασιλείς με τους εφόρους ή οι βασιλείς με την Γερουσία. Επειδή λοιπόν ο Λεωνίδας και η Γερουσία αποχωρούν, η διαδικασία βρίσκεται σε αδιέξοδο. Ο Λεωνίδας, με την τακτική αυτή, ελπίζει να παραλύσει την διαδικασία.
Τότε ο έφορος Λύσανδρος καταφεύγει στην έσχατη λύση να ανατρέψει το Λεωνίδα για να περάσει η μεταρρύθμιση. Υπήρχε άγραφος νόμος πως ένας Ηρακλείδης (δηλ. απόγονος του μυθικού Ηρακλή, όπως θεωρούνταν οι βασιλείς της Σπάρτης) απαγορευόταν να παντρευτεί ξένη γυναίκα και μάλιστα να κάνει παιδιά μαζί της. Επιπλέον, το να μείνει σε ξένο τόπο, όπως έμεινε για χρόνια ο Λεωνίδας, ήταν επίσης απαγορευμένο για βασιλιά. Επιπρόσθετα, τα σημάδια από το μαντείο των Δελφών (μιλήσαμε για την υπερβολική ευσέβεια των Σπαρτιατών) έδειχναν πως υπάρχει ανομία στον Λεωνίδα. Έτσι, η Απέλλα επιβεβαιώνει την πρόταση των εφόρων. Ο Λεωνίδας κηρύσσεται έκπτωτος και, από φόβο για τη ζωή του, προσπέφτει ικέτης στο ναό της Χαλκιοίκου Αθηνάς. Εκεί τον ακολουθεί και η κόρη του Χειλωνίδα. Ο διάδοχός του Κλεόμβροτος, γαμπρός του, αλλά μυημένος στην επανάσταση του Άγη, εκλέγεται βασιλιάς.
Ο Λεωνίδας διώχνει τον Κλεόμβροτο. από τον Γάλλο νεοκλασικό ζωγράφο Ζακ-Λουί Νταβίντ (Jacques-Louis David) 1799 - 1814
Όμως, ταυτόχρονα με όλα αυτά τα γεγονότα έληγε και η ετήσια θητεία των εφόρων. Οι νέοι έφοροι καταγγέλλουν τους Λύσανδρο και Μανδρακλείδα για κατάχρηση εξουσίας. Επαναφέρουν λοιπόν τον Λεωνίδα στη Σπάρτη. Όμως, ο Λύσανδρος παίρνει τους δυο βασιλείς (Άγη και Κλεόμβροτο) στην Απέλλα και αυτή καταδικάζει τους νέους εφόρους, οι οποίοι μέσα σε λίγες ημέρες καθαιρούνται. Οι επόμενοι έφοροι, πανικόβλητοι από το ρεύμα υπέρ του Άγη, χωρίς αντίδραση επικυρώνουν τις μεταρρυθμίσεις. Όλα φαίνονται πως είναι με το μέρος του Άγη. Έχει επιτύχει τον σκοπό της ζωής του. Ο Λεωνίδας από φόβο και πάλι για τη ζωή του καταφεύγει στην Τεγέα. Ο θείος του Άγη, ο Αγησίλαος, που είχε εκλεγεί έφορος, σχεδιάζει να δολοφονήσει τον Λεωνίδα. Ο Άγης σε μια κίνηση μεγαλοψυχίας στέλνει επίλεκτη φρουρά για να προστατέψει τον Λεωνίδα. Ήταν το πρώτο μεγάλο λάθος του Άγη!
Ο Άγης Δ΄, αυτός ο παράξενα ρομαντικός και φιλοσοφημένος βασιλιάς της Σπάρτης, πέρασε τις επαναστατικές μεταρρυθμίσεις του με μεγάλη ευκολία, κάτι που τον έκανε να υπερτιμήσει τις δυνάμεις του μέσα στα πλαίσια ενός σάπιου και κοινωνικά κατεστραμμένου ελληνικού κόσμου.
Ο Λύκούργος, Βασιλιάς της Σπάρτης, έζησε περίπου στα 800 π.Χ., ταξίδεψε σε πολλά μέρη της γης, επισκέφτηκε την Κρήτη και, πολύ πιθανό, την Αίγυπτο, τη Λιβύη και την Ιβηρία. Επιστρέφοντας στη Σπάρτη φρόντισε να μεταρρυθμίσει το σπαρτιατικό πολίτευμα. Ο μύθος λέει ότι έφυγε από τη Σπάρτη για πάντα, ώστε να μην αλλάζουν τη νομοθεσία του οι συμπολίτες του, που είχαν ορκιστεί να μην το κάνουν παρά μόνο αν κάποτε επέστρεφε
Ο θείος του Άγη, ο έφορος Αγησίλαος που είχε εισχωρήσει στην επαναστατική ομάδα μόνο και μόνο επειδή είχε χρέη, ανησύχησε για το μέτρο του αναδασμού της γης. Κατείχε σημαντικούς και αποδοτικούς κλήρους και δεν ήταν διατεθειμένος να τους μοιράσει. Πρότεινε λοιπόν στον Άγη να εξεταστεί ενδελεχώς και να προχωρήσει αργά ο αναδασμός. Παράλληλα με ύπουλο τρόπο ήρθε σε επαφή με τους Αχαιούς, όπως και ο έκπτωτος βασιλιάς Λεωνίδας Β΄. Ο ηγέτης της Αχαϊκής Συμπολιτείας Άρατος, με την απεριόριστη ευφυΐα και πολιτική του κρίση, είχε κατανοήσει ποιες θα ήταν οι συνέπειες των επαναστατικών αλλαγών του Άγη, όχι μόνο για τη Λακωνία αλλά για όλο τον ελληνικό κόσμο. Με σύμμαχο την “σατανική” του φύση, όφειλε να σώσει την πλούσια αριστοκρατική τάξη.Εν τω μεταξύ, στο χώρο σύγκλησης της Απέλλας, όλοι οι πολίτες, αφού έφεραν τα χρεωστικά γραμμάτιά τους, μέσα σε επευφημίες τα έκαψαν. Απαίτησαν να προχωρήσει άμεσα και ο αναδασμός, αλλά ο Αγησίλαος με προφάσεις καθυστερούσε. Τότε κατέφτασαν απεσταλμένοι των Αχαιών να ζητήσουν βοήθεια για την αντιμετώπιση των Αιτωλών που ήταν έτοιμοι να εισβάλουν στον Ισθμό. Το σχέδιο του Αγησιλάου, του Λεωνίδα και του Άρατου ήταν διαβολικό: να απομακρύνουν τον Άγη από την περιοχή της Σπάρτης για να μη γίνει ο αναδασμός.Ο Αγησίλαος έπεισε το νεαρό βασιλιά να σπεύσει για βοήθεια, για να δει όλη η Πελοπόννησος το νέο συγκροτημένο στρατό της Σπάρτης. Ο Άγης, απονήρευτος, δέχτηκε. Μόλις έφτασε στην περιοχή του Ισθμού, προκάλεσε τεράστια εντύπωση με τον πειθαρχημένο στρατό του, που δεν προέβη σε καμία φθορά, σε αντίθεση με άλλους στρατούς της εποχής που λεηλατούσαν τα πάντα στο πέρασμά τους. Ωστόσο, αυτός που κυριολεκτικά αναστατώθηκε ήταν ο Άρατος. Μόλις τον γνώρισε, ταράχτηκε από τη τόλμη και το βάθος των ιδεών του Άγη, και όπως ήταν παμπόνηρος, τον ευχαρίστησε για τη βοήθεια του αλλά τον παρακάλεσε να φύγει! Προτίμησε τις λεηλασίες των Αιτωλών μέσα στο κράτος του, από τις επαναστατικές ιδέες που θα έφερνε ο Άγης και θα έστρεφαν τον λαό εναντίον των αριστοκρατών. Έτσι οι Αιτωλοί λεηλάτησαν την χώρα, ενώ ο Άρατος δεν προέβαλλε καμιά αντίσταση, κάτι που στα απομνημονεύματά του το χαρακτήρισε ως στρατιωτικό ελιγμό! Ως εκ τούτου, κατηγορήθηκε από τους δικούς του για δειλία, αλλά αυτός γνώριζε καλά τι έκανε: οι Αιτωλοί θα λεηλατούσαν και θα έφευγαν, ενώ οι ιδέες του Άγη θα έμεναν!
Όμως στην Σπάρτη κατά την απουσία του Άγη, ο Αγησίλαος διέπραξε δυο τεράστια σφάλματα: έβαλε πρόσθετους φόρους με πρόσχημα την εκστρατεία και χρησιμοποίησε ανείπωτη βία. Όταν επέστρεψε ο Άγης και είδε όλον αυτό τον αναβρασμό, απαίτησε από τον Αγησίλαο να προχωρήσει ο αναδασμός. Όμως ο χρόνος θητείας των εφόρων είχε λήξει. Στο μικρό αυτό μεσοδιάστημα ο Άγης προσπάθησε να πείσει τον εξαγριωμένο λαό πως θα προχωρούσε στην αναδιανομή της γης, αλλά αυτός αγανακτισμένος από τις πράξεις του Αγησιλάου και με την παρότρυνση των πλουσίων άρχισε να στρέφεται εναντίον του.
Αρχαίο ελληνικό ανάγλυφο με ήρωες και λατρευτές από τη Σπάρτη. περίπου το 540 π.Χ., κατασκευασμένο από μάρμαρο. Ευγενική παραχώρηση και βρίσκεται σήμερα στο Μουσείο Altes, Βερολίνο.
Ως κύριος της Σπάρτης πλέον, ο Λεωνίδας δεν τολμά να κρατήσει την εξουσία, φανερά, αλλά την παραδίδει στις 100 πλούσιες οικογένειες. Σκοπός του ήταν να ανατρέψει το καθεστώς. Τοποθετεί δικούς του εφόρους, εχθρούς του Άγη. Τρία ονόματα από αυτούς μας αναφέρει ο Πλούταρχος: Δημοχάρης, Αρκεσίλαος και Αμφάρης. Ο τελευταίος είχε οικονομικές σχέσεις με τη μάνα και την γιαγιά του Άγη. Είχε δανειστεί χρήματα απ’ αυτές. Όπως και να είχε, ήταν γνώριμος με τον Άγη. Προσπάθησε να τον πείσει να βγει από τον ιερό χώρο και πως ο Λεωνίδας θα τον συγχωρούσε. Ο Άγης όμως αρνήθηκε, διότι δεν τους εμπιστευόταν. Πάντως, κάποια στιγμή τον έπεισαν να τον πάρουν από το ναό και να τον πάνε στα λουτρά και αργότερα τον επανέφεραν. Έτσι, κέρδισαν την εμπιστοσύνη του νεαρού βασιλιά.
Ο Λεωνίδας, με το κλίμα τρομοκρατίας που ασκούσε, ανάγκασε τον λαό να συμπαθήσει και πάλι τον Άγη, που μετατρέπεται σε σύμβολο της αντίδρασης. Η γυναίκα του η Αγιάτιδα, η μάνα του Αγησιστράτη και η αξιοσέβαστη γιαγιά του Αρχιδάμια ξεσηκώνουν τον λαό. Ο Λεωνίδας και η ομάδα του παίρνουν την απόφαση να δολοφονήσουν τον Άγη και αυτές τις σπουδαίες γυναίκες!
Μια μέρα καθώς ο Άγης πήγαινε στο λουτρό, οι τρεις έφοροι όργανα του Λεωνίδα τον συλλαμβάνουν, μια που δεν φυλαγόταν, και τον κλείνουν στο δεσμωτήριο. Παράλληλα, εκατοντάδες μισθοφόροι του Λεωνίδα κυκλώνουν το κτήριο. Οι έφοροι και οι γερουσιαστές καλούν τον Άγη να απολογηθεί. Μόλις το έμαθε αυτό, γέλασε ειρωνικά. Μόνο η Απέλλα μπορούσε να δικάσει έναν βασιλιά και να επιβάλλει θανατική ποινή, αλλά οι πραξικοπηματίες δεν τολμούν να τη συγκαλέσουν.
Το αρχαίο θέατρο της Σπάρτης
Μέσα σε λίγα λεπτά η απόφαση είχε παρθεί: καταδίκη σε θάνατο! Οι συνωμότες όμως έπρεπε να βιαστούν, γιατί έφτανε στα αυτιά τους η απειλητική βοή του πλήθους που συνέρρεε στο σημείο που κρατούνταν ο Άγης. Οι μισθοφόροι προσπαθούσαν υπό πίεση να συγκρατήσουν τον κόσμο. Μέσα στο δεσμωτήριο ο Άγης πέρασε μόνος του τη θηλεία στο λαιμό του! Οι έφοροι Αμφάρης και Δημοχάρης προχωρούν στην εκτέλεση. Το μεγάλο έγκλημα είχε συντελεστεί: ο Άγης Δ΄ είναι νεκρός!
Έξω από το κτήριο, μπροστά από το πλήθος, βρίσκονταν η Αρχιδάμια και η Αγησιστράτη, οι οποίες ζητούσαν να δουν τον Άγη. Κλαίγοντας στα πόδια του Αμφάρη, τον ικέτευαν για τη ζωή του Άγη. Ο έφορος, ψευδώς, βεβαίωνε πως είναι καλά και επέτρεψε στην σεβαστή Αρχιδάμια να περάσει μέσα. Πριν προλάβει η γερόντισσα να ξεφωνίσει από το θέαμα που αντίκρισε, ήδη η θηλιά ήταν περασμένη στον λαιμό της. Χωρίς πρόσχημα, η γυναίκα που για τριάντα χρόνια ήταν η ψυχή της Σπάρτης, δολοφονήθηκε εν ψυχρώ.
Ακολουθεί η μάνα του Αγησιστράτη, η οποία μπαίνοντας μέσα είδε τον γιο της και τη μάνα της νεκρούς. Με ζηλευτή αξιοπρέπεια και μεγαλείο ψυχής, σκλήρυνε την καρδιά της. Ξάπλωσε τα πτώματα δίπλα – δίπλα. Έσκυψε και φίλησε το παιδί της. Τα μόνα λόγια που είπε ήταν τα εξής: «Η ευγένειά σου, η πραότητα και η φιλανθρωπία σου, παιδί μου, κατέστρεψαν και εσένα και εμάς μαζί. Μακάρι όλα αυτά να ωφελήσουν την Σπάρτη». Ο Αμφάρης, τελικώς, απαγχονίζει και την ίδια και μαζί την πρώτη απόπειρα μιας κοινωνικής επανάστασης.
Ο λαός έξω από το δεσμωτήριο δεν έχει ιδέα τι είχε συμβεί. Οι άνθρωποι του Λεωνίδα αναγγέλλουν τα γεγονότα, αφού πρώτα οι έφοροι έχουν μεταβεί σε ασφαλές μέρος. Το πλήθος έχει μείνει βουβό. Το επαναστατικό κίνημα έχει αποκεφαλιστεί, από τη στιγμή που ο Άγης και οι δυο γυναίκες είναι νεκροί. Δεν υπάρχει πλέον η κεφαλή για μια οργανωμένη εξέγερση. Αν και αγανακτισμένος ο λαός, μετά από ώρα διαλύεται.
«Αλλά μέσα στη Σπάρτη πρώτος βασιλιάς σκοτώθηκε από τους εφόρους ο Άγης, αφού επιχείρησε τα πιο ωραία και συμφέροντα για την Σπάρτη και είχε τέτοια ηλικία που και όταν ακόμα σφάλλουν οι άνθρωποι συγχωρούνται. Περισσότερο δίκιο είχαν οι φίλοι του που τον κατηγορούσαν παρά οι εχθροί του, γιατί και τον Λεωνίδα τον έσωσε και στους άλλους έδωσε εμπιστοσύνη με την ημερότητα και την πραότητα που είχε» Πλούταρχος (Άγης ※ 21).
Η προσπάθεια του Άγη πρώτα απ’ όλα απέτυχε λόγω του χαρακτήρα του. Πίστευε πως μπορούσε να πραγματοποιήσει μια επαναστατική αλλαγή με την πειθώ και το παράδειγμα! Πίστευε στην ειλικρίνεια του ανθρώπου, κάτι που τον οδήγησε στον θάνατο.
Είναι πολύ πιθανό πως πίσω από την επαναφορά του συστήματος του Λυκούργου κρύβονταν και οι ιδέες τις στωικής πολιτικής ουτοπίας, μιας κοινωνίας ίσων ανθρώπων δίχως δούλους. Το να επανέλθει ένα καθεστώς αιώνων πριν ήταν αδύνατον, γιατί το κάθε κοινωνικό σύστημα είναι συνάρτηση πολλών παραγόντων. Ίσως με πρόσχημα το Λυκούργειο σύστημα ήθελε να δημιουργήσει κάτι καινούριο.
Ο Πλούταρχος αποδίδει την αποτυχία του Άγη στην απληστία του Αγησίλαου. Η ατολμία του Άγη ίσως είναι ένας ακόμα παράγοντας. Η συμπεριφορά του παρουσιάζει αντιφάσεις. Ενώ ενεργεί με αποφασιστικότητα, δείχνει μεγαλοψυχία προς τους αντιπάλους του. Προσπαθεί να πείσει τον ηττημένο αντίπαλο να κατανοήσει το σφάλμα του. Η πίστη του στη δύναμη του παραδείγματος και στην καλοσύνη της ανθρώπινης φύσης, μοιραία, τον κατέστρεψε.
Επίσης, δεν ικανοποίησε τις λαϊκές μάζες που ζητούσαν αναδασμό. Ως γνωστόν, η μάζα είναι ευμετάβλητη. Εκεί που σε αποθεώνει, απότομα σε γκρεμίζει. Η μάζα κινείται με γνώμονα το συναίσθημα και όχι τη λογική. Γι’ αυτό η αναβολή του αναδασμού επέδρασε αρνητικά για τον Άγη, που είχε ρίξει το βάρος στην αναδιοργάνωση του στρατού.
Αν είχε σκοπό να αλλάξει μόνο τη Σπάρτη, τότε ήταν καταδικασμένος! Το καθεστώς των πόλεων – κρατών είχε παρέλθει. Οι κατακτήσεις του Μεγάλου Αλεξάνδρου είχαν δώσει άλλες διστάσεις στον πολιτισμένο κόσμο της Ανατολικής Μεσογείου. Μόνο μέσα στα πλαίσια ενός διευρυμένου πολιτειακού σχηματισμού μπορούσε να επιβιώσει μια πόλη του 3ου π.Χ. αιώνα. Η προσπάθειά του να αναστυλώσει μια πόλη – κράτος ήταν μια χαμένη υπόθεση. Αλλά και μόνο αυτό ήταν μια επαναστατική καινοτομία που θα αποτελέσει την εισαγωγή στην μεγαλειώδη κοινωνική επανάσταση, μια δεκαετία περίπου αργότερα, από τον ακόμα σπουδαιότερο Κλεομένη Γ΄, τον γιο του Λεωνίδα Β΄, αυτού του Λεωνίδα που διέλυσε την πρώτη απόπειρα του Άγη!
Βιβλιογραφία
- Κλεομένης Γ΄ της Σπάρτης – Η μεγάλη κοινωνική επανάσταση (Συγγραφέας: Ροδάκης, Περικλής Δ.)Πλούταρχου Βίοι Παράλληλοι (Άγης – Κλεομένης)
- Πλούταρχου Βίοι Παράλληλοι (Άρατος – Αρταξέρξης)
- Πολύβιου Ιστορίαι
- http://en.wikipedia.org/wiki/Sparta
- Κλεομένης Γ΄ της Σπάρτης – Η μεγάλη κοινωνική επανάσταση (Συγγραφέας: Ροδάκης, Περικλής Δ.)
- Πλούταρχου Βίοι Παράλληλοι (Άγης – Κλεομένης)
- Πλούταρχου Βίοι Παράλληλοι (Άρατος – Αρταξέρξης)
- Πολύβιου Ιστορίαι
- http://el.wikipedia.org/wiki
Πηγή https://eranistis.net/
