Ιππάριον ανώτερου Μειόκαινου
ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΑ ΕΥΡΗΜΑΤΑ
Είναι άγνωστο στον περισσότερο κόσµο το γεγονός ότι σε κανένα άλλο αττικό βουνό δεν υ- πήρξε τόσο έντονη η προϊστορική ανθρώπινη παρουσία και δράση, όσο στην πανάρχαια Πε- ντέλη. Από τον ερευνητή και συγγραφέα Ανδρέα Ανδρεΐκο µαθαίνουµε πως ο άνθρωπος της Παλαιολιθικής εποχής είχε αποκτήσει στενές σχέσεις µε το Πεντελικό όρος, εξαιτίας των κοι- τασµάτων χαλαζία απ’ τον οποίο κατασκεύαζε τα εργαλεία του. Οι κυριότερες εστίες της προϊστορικής δράσης στην ανατολική Αττική βρίσκονται στην Πεντέλη όπως φαίνεται και από τον παρακάτω χάρτη, και πιο συγκεκριµένα στις περιοχές Καρυδιά, Καραούλι, Πύριζα, Καλλήσια, Μαυρηνόρα, Κοκκινόβραχος, Ντράφι, Νταού, Πικέρµι, Γέρακας, Παλλήνη, Πανόραµα, Ανθούσα και Ραφήνα.
Όπως γράφει ο ερευνητής: «Τα κενά στο θεωρητικό σχήµα της Παλαιοανθρωπολογίας σχετικά µε την καταγωγή και την εξέλιξη των παλαιότερων ανθρωπιδών έχουν ήδη συµπληρωθεί σε σηµαντικό βαθµό χάρη στην ανακάλυψη των σκελετικών υπολειµµάτων των Αυστραλοπιθήκων και των εργαλειακών τους συνόλων στο χώρο της ανατολικής Αφρικής. Με τα ευρήµατα αυτά θεωρείται ότι αντιπροσωπεύεται µια χρονολογική περίοδος µεταξύ 1,0 έως 5,0 εκατ. ετών περίπου.
Η εκδοχή της εµφάνισης µιας ανάλογης ανθρωπιδικής µορφής και στον ελλαδικό χώρο δεν θα πρέπει σήµερα να θεωρείται ανεδαφική. Γνωρίζουµε ήδη ότι στην περίοδο του Ανώτερου Μειόκαινου συντελούνται καθοριστικές για την παραπέρα εξέλιξη µεταβολές στα οικολογικά συστήµατα της Μεσογείου, και είναι κατ’ αρχήν σηµαντικό πως η ποικιλία των θηλαστικών που συνυπάρχει µε τον άνθρωπο στην ανοδική του πορεία εµφανίζεται στο πεδίο της Πικέρµιας πανίδας εξαρχής µε τα βασικά χαρακτηριστικά της φυσιολογίας της». (Περιοδικό “Αρχαιολογία και Τέχνες”: Παλαιολιθικά ευρήµατα στην Ανατολική Αττική, τ. 67, σ. 80)
α. Μειο-Πλειοκαινολιθικά στάδια
Σύµφωνα µε τον Ανδρεΐκο, τον Αύγουστο του 1980 ανακαλύφθηκαν µέσα σε αργιλικά στρώµατα για πρώτη φορά ευρήµατα που πιστοποιούν την ύπαρξη ενός αρχέγονου λιθοτεχνικού συστήµατος στο Πικέρµι (θέση Κισδάρι). Στο υλικό αυτό περιλαµβάνονται λίθινα εργαλεία από ασβεστολιθικές ποτάµιες κροκάλες και τεµάχια κοινού χαλαζία µε υποτυπώδη επεξεργασία, καθώς επίσης και ελάχιστα µικρά υπολείµµατα απολιθωµένων οστών θηλαστικών ζώων (µειοκαινική πανίδα).
Μια άλλη πλούσια σε ευρήµατα θέση εντοπίστηκε την ίδια χρονιά στα ανώτερα στρώµατα του Κάτω Χαρβατίου (θέση Πανόραµα) µε χαλαζιακά κυρίως δείγµατα λιθικής εργοτεχνίας. Ως πρώτη ύλη έχουν χρησιµοποιηθεί εδώ κοινοί χαλαζίες που υπάρχουν σε αφθονία στους κρυσταλλοσχιστώδεις σχηµατισµούς του ανατολικού τµήµατος του Πεντελικού, µε µορφή φλεβική ή µεγάλων φακών. Όπως τονίζει ο ερευνητής, τα κοιτάσµατα χαλαζία της ανατολικής Πεντέλης τα εκµεταλλεύτηκε ο προϊστορικός άνθρωπος σε όλη τη διάρκεια της εξέλιξής του, από τη µειολιθική περίοδο µέχρι τους νεολιθικούς ή και τους νεότερους χρόνους.
β. Κατώτερη και µέση πλειοστολιθική περίοδος
∆είγµατα µε τα οποία αντιπροσωπεύονται πρώιµα εξελικτικά στάδια του Τεταρτογενούς, ε- ντοπίζονται και πάλι στους πρόποδες της νοτιοανατολικής Πεντέλης και κυρίως πάνω στο παρόχθιο σύστηµα του Μεγάλου Ρέµατος από το ύψος των πηγών της Μαυρηνόρας µέχρι τις ακτές της Ραφήνας (Άγ. Νεκτάριος, Ντράφι, Νταού, Μαρίκες). ∆ιάσπαρτα εργαλεία από πε- ντελικό χαλαζία βρέθηκαν επίσης επιφανειακά µέσα σε πλειστοκαινικές αποθέσεις σε όλη την έκταση που περικλείεται µεταξύ της λεωφόρου Μαραθώνα και του άξονα Νέας Πεντέ- λης, Πύριζας, Καλλησίων και Νταού, περιλαµβανοµένων των περιοχών Πατούσας, Γαργητ- τού, Σταυρού, Γέρακα, Ανθούσας, Παλλήνης και Πικερµίου. Μια άλλη θέση µε υλικό των πρώιµων πλειστολιθικών φάσεων έχει καταγραφεί στο νότιο τµήµα του οικισµού Ζωγράφου Ραφήνας.
Στην τοποθεσία Ντράφι (µεταξύ του Μεγάλου Ρέµατος και του Κάτω Χαρβατίου) περιλαµβάνονται τυπικά δείγµατα της πρώιµης πλειστολιθικής περιόδου, µέσω των οποίων ο χώρος της ανατολικής Αττικής φαίνεται να συνδέεται ευθέως µε τα υποστρώµατα παράδοσης του ευρύτερου αττικοκυκλαδικού χώρου. Τα πρώτα ευρήµατα συγκεντρώθηκαν τον Αύγουστο του 1979, µέσα από µια µεγάλη ποικιλία υποπροϊόντων εξορυκτικής και λιθοτεχνικής δραστηριότητας.
Η συγκέντρωση στη θέση αυτή πλήθους καταλοίπων επεξεργασίας αποδεικνύει ότι τα πυριτικά αποθέµατα του Ντραφίου, παρά το γεγονός ότι παρουσιάζουν αρκετά µειονεκτήµατα από την άποψη των µηχανικών ιδιοτήτων, αποτέλεσαν ωστόσο για µεγάλο χρονικό διάστηµα
µια σταθερή πηγή προµήθειας των αναγκαίων πρώτων υλών για την κατασκευή εργαλείων. Από το σύνολο των καταλοίπων αυτών περισυλλέχθηκε µια πλήρης τυπολογική σειρά µε κα- θαρούς χαρακτήρες της πρώιµης πλειστολιθικής περιόδου. Ο δε τυπολογικός και χρονολογικός προσδιορισµός τους έγινε µέσα από συγκριτικές προσεγγίσεις µε αντίστοιχα ευρήµατα προερχόµενα από άλλες περιοχές του ελληνικού χώρου.
Γιγαρτοειδής τύπος εργαλείου από το Ντράφι (Φωτ. Ανδρεΐκος)1 Σε σχήµα δηλαδή γίγαρτου, που είναι το κουκούτσι των σταφυλιών.
Η σειρά των µορφοποιηµένων εργαλείων του Ντραφίου αποτελείται, κατά το µεγαλύτερο ποσοστό, από πυρηνικούς τύπους οι οποίοι διακρίνονται σε τρείς βασικές οµάδες: α) Αδροµερή εργαλεία µε µορφή γιγαρτοειδούς1 πυρήνα, σε διάφορες παραλλαγές πρόδροµων διατυπώσεων του αµπεβίλλιου ή «πρωτοαχελαίου» τύπου χειροπέλεκυ, καθώς επίσης και εργαλεία πολύεδρα ή φυλλοτενή, χωρίς βαθύπεδο ανάγλυφο. β) Αδροµερή εργαλεία συµπαγή, σε φόρµες ανάλογες µε αυτές της πρώτης οµάδας, στις οποίες ωστόσο διακρίνεται µια προσπάθεια διαµόρφωσης αναγλύφου µε βαθύπεδα λαξεύµατα, συνήθως µονοπρόσωπα (partial handaxes). γ) Εργαλεία που προορίζονται για απεργασιακές λειτουργίες, κυρίως στον τύπο των διατρητικών-διαµορφωτικών εργαλείων (οπέατα [σουβλιά]), γλύφανα, σµίλες, σύνθετα ξέστρα κ.λπ. στις οριακές διαστάσεις των αδροµερών εργαλείων).
Μια άλλη υπαίθρια λιθοτεχνία, η οποία περιλαµβάνει πλήθος από υποσθενή κροκαλώδη υλικά και διάσπαρτα υποπροϊόντα επεξεργασίας, έχει εντοπιστεί στη νότια περιοχή της Παλλήνης, πάνω στις πλειοπλειστοκαινικές αναβαθµίδες που αναπτύσσονται µε επίκεντρο την περιοχή Αγ. Νεκταρίου και µε κατεύθυνση προς το Ντράφι (Ανδρεΐκος, 1979). Ορισµένα δείγµατα, που περισυλλέχθηκαν κυρίως από τα επιφανειακά στρώµατα, διαπιστώθηκε ότι εµ- φανίζουν χαρακτηριστικά γνωρίσµατα πολύ κοντά στο µορφότυπο της “αρχαϊκής” παλαιολιθικής. Είναι πολύ πιθανό η θέση αυτή να αποτελεί ένα παραρτηµατικό κοµµάτι του όλου τεχνοτυπολογικού πλέγµατος της πρώιµης πλειστολιθικής εξέλιξης. ∆εν αποκλείεται όµως και το ενδεχόµενο οι εκµεταλλεύσεις των κροκαλοπαγών αποθεµάτων της περιοχής να συνδέο- νται επίσης µε τις νεότερες πολιτισµικές φάσεις, δεδοµένου ότι στοιχεία που πιστοποιούν νε- οπλειστολιθική εγκατάσταση (µέση και άνω παλαιολιθική) έχουν εντοπιστεί επίσης στην Νταού, στο Πανόραµα Πικερµίου, αλλά και σε όλη σχεδόν την έκταση των Μεσογείων.
-Φωτ. Ανδρεΐκος-
Γεωγραφική κατανοµή των παλαιολιθικών θέσεων και πηγές πρώτων υλών (Ανδρεΐκος)
γ. Νεοπλειστολιθική περίοδος
Τα πρώτα ίχνη της νεοπλειστολιθικής εγκατάστασης στην Αττική εντοπίστηκαν αρχικά τον Ιούνιο του 1979 στα πλαίσια οργανωµένων αναγνωριστικών ερευνών, µε αρχικό στόχο την αναζήτηση στοιχείων της «Κατώτερης Παλαιολιθικής» κατά µήκος των παρόχθιων περιοχών του Μεγάλου Ρέµατος. Η ανακάλυψη, τον Μάιο του ίδιου έτους, των µεσοπλειστολιθικών και ύστερων παλαιολιθικών στρωµάτων της Πάρου, και ακολούθως, τον Ιούλιο του 1979, των πρώιµων πλειστολιθικών επιγενέσεων στην περιοχή του Κάτω Χαρβατίου (Ντράφι), έ- δωσε τις προϋποθέσεις για την επαναξιολόγηση παλαιότερων επισηµάνσεων που είχαν εσφαλµένα συνδεθεί µε τη νεολιθική της περιοχής (Ανδρεΐκος, 1967-75), και ταυτόχρονα συ- νέβαλε στην οργάνωση πιο εντατικών και συστηµατικών αναγνωριστικών εξορµήσεων.
Τα στοιχεία που συγκεντρώθηκαν κατέδειξαν ότι η νεοπλειστολιθική εξάπλωση στην Αττική έγινε προς τη νότια πλευρά της ροής του Μεγάλου Ρέµατος, και ειδικότερα πάνω στο α- νάπτυγµα των πεδινών υπωρειών, µεταξύ της Παλλήνης και της Ραφήνας, µε µεγαλύτερη πυκνότητα ενδείξεων δραστηριότητας και πάλι στα υψώµατα που σχηµατίζονται ανάµεσα στο Κάτω Χαρβάτι και στο Πικέρµι (Πανόραµα). Από την περιοχή αυτή περισυλλέχθηκε ένας σηµαντικός αριθµός δειγµάτων, κυρίως από επιφανειακά στρώµατα. Όπως διαπιστώθηκε, το υλικό υπόβαθρο αποτελούν και εδώ πυριτόλιθοι υποσθενείς, κυρίως ιάσπιδες και κερατόλιθοι, που προέρχονται από τις τοπικές πλειοκαινικές κροκαλοπαγείς αποθέσεις.
Ο Ανδρεΐκος επισηµαίνει πως οι ιδιοµορφίες που αναδεικνύονται στην περιοχή της ανατο- λικής Αττικής λειτουργούν ως συνδετικός κρίκος ανάµεσα στο νοτιοδυτικό παράκτιο Αιγαίο και στις Κυκλάδες. Τούτο γίνεται περισσότερο εµφανές στο επίπεδο της πρώιµης πλειστολι- θικής, µε κύριο σηµείο αναφοράς την παράλληλη εµφάνιση των γιγαρτοειδών εργαλείων στις περιοχές που προαναφέρονται, έτσι που θα µπορούσε να διατυπωθεί καταρχήν η υπόθεση ότι όλο το παλαιοανθρωπογενές πλέγµα του κεντρο-νοτιοδυτικού τµήµατος της αιγαιακής χέρ- σου διαχέεται από µια κοινή ορίζουσα. Μια υπόθεση που προφανώς οδηγεί στο συµπέρασµα πως ο χώρος της ανατολικής Αττικής πρέπει να αποτέλεσε κατά τους προϊστορικούς χρόνους ένα από τα κύρια κοµβικά σηµεία των διαπολιτισµικών επαφών ανάµεσα στα γεωγραφικά δι- αµερίσµατα της ανατολικής Πελοποννήσου, της Στερεάς, της Εύβοιας και των Κυκλάδων, µε συνεχή µάλιστα παρουσία από το ανώτερο Μειόκαινο µέχρι το τέλος της Εποχής του Λίθου.
Άποψη των ορυχείων κερατολίθου στο Ντράφι. (Φωτ.Ανδρεΐκος)
ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΑ ΕΥΡΗΜΑΤΑ ΣΕ ΘΕΣΕΙΣ ΔΗΜΩΝ ΤΟΥ ΠΕΝΤΕΛΙΚΟΥ ΚΑΙ ΤΩΝ ΓΥΡΩ ΠΕΡΙΟΧΩΝ
Θα πρέπει να ενηµερώσω τον αναγνώστη, πως εδώ δεν προτίθεµαι να παραθέσω ολοκληρωµένη καταγραφή των προϊστορικών ευρηµάτων από τις περιοχές που παρουσιάζονται παρακάτω, παρά θα περιοριστώ µοναχά στα σηµεία των περιοχών αυτών που βρίσκονται εντός
«πεντελικoύ πλαισίου». Ανάλογη τακτική χρησιµοποιώ στα κεφάλαια «Αρχαίοι ∆ήµοι» και
«Αρχαίοι Ναοί και Ιερά». Ο λόγος που το κάνω είναι γιατί το βιβλίο αυτό έχει να κάνει κα-
θαρά µε την Πεντέλη. Οι περιοχές αρχαιολογικού ενδιαφέροντος γύρω από την Πεντέλη απο- τελούν ένα ξεχωριστό πεδίο µελέτης και έρευνας, και µία εφ όλης της ύλης παρουσίασή τους εδώ κρίνεται ανώφελη.
α. Αραφήν (Ραφήνα)
Η περιοχή της Ραφήνας αποτελούσε ένα από τα σπουδαιότερα κέντρα του νεολιθικού πολιτι- σµού και σύµφωνα µε τον Αθανάσιο Αγγελόπουλο (“Η Ελληνική Προϊστορία του Παγκόσµιου Πολιτισµού”, εκδ. Εύανδρος, σ. 36) οι άνθρωποι ζούσαν σε ένα πρωτόγονο κοινωνικό σύστηµα και ασχολούνταν µε το κυνήγι, την αλιεία και τη συλλογή καρπών.
Στην περιοχή της Ραφήνας, οι ανασκαφές του ∆ηµήτριου Θεοχάρη κατά τη δεκαετία του
’50 αποκάλυψαν ίχνη ανθρώπινης παρουσίας από τη Νεολιθική και την Πρωτοελλαδική εποχή.
Εµείς εδώ θα επικεντρωθούµε στο εντυπωσιακότερο κατά τους αρχαιολόγους εύρηµα, τις εγκαταστάσεις προϊστορικού χαλκουργείου κοντά στις εκβολές του Μεγάλου Ρέµατος Πεντέλης. Σύµφωνα µε την αρχαιολόγο και επιστηµονική συνεργάτιδα του δήµου Ραφήνας για την τοπική ιστορία Άννα Μιχοπούλου: «Ο τόπος δεν διαθέτει µεταλλεύµατα· µπορούµε λοιπόν να υποθέσουµε ότι η δηµιουργία εδώ χαλκουργείου οφείλεται στα κοιτάσµατα λιγνίτη που θα τα δούµε να εξορύσσονται και πάλι αιώνες αργότερα». (“Ραφήνα και Τρίγλια – Χτίζοντας ένα γεφύρι από το Αιγαίο στην Προποντίδα”)
β. Ικαρία (∆ιόνυσος - Ραπεντώσα)
Από τον Νίκο Νέζη (“Τα Βουνά της Αττικής”, κληροδότηµα Αθ. Λευκαδίτη - Ανάβαση, Αθήνα
2002, σ. 58) µαθαίνουµε ότι πλησίον του λατρευτικού σπηλαίου του ∆ιονύσου της Ικαρίας,
(βλ. κεφ. 6) ανακαλύφθηκε προϊστορικός οικισµός. Προσωπικά, δε στάθηκε ποτέ δυνατό να εντοπίσω κάποιο ίχνος του, όσες φορές και αν βρέθηκα στην περιοχή, αλλά ούτε στάθηκα τυχερός ως προς την εύρεση περαιτέρω πληροφοριών. Στην Ικαρία ανακαλύφθηκε και ένα προ- ϊστορικό νεκροταφείο (Πρωτογεωµετρική ταφή σε τύµβο), η θέση του οποίου αγνοείται κι αυτή, δυστυχώς.
γ. Κηφισιά
Προϊστορικά ευρήµατα ανακαλύφθηκαν και στο κτήµα Συγγρού, στους δυτικούς πρόποδες της Πεντέλης (υψ. 280µ.), µεταξύ των αρχαίων δήµων Αθµόνου (Μαρούσι) και Κηφισιάς.
Σε οµιλία του Γιώργου Πάλλη στο «Σύλλογο Φίλων του ∆άσους Συγγρού» (η οποία παρα- τίθεται στο διαδίκτυο) ειπώθηκαν τα εξής σχετικά µε τα ευρήµατα αυτά: «Οι πρώτες ενδείξεις ανθρώπινης παρουσίας στην περιοχή του σηµερινού κτήµατος Συγγρού, ενδέχεται να ανάγονται
στους προϊστορικούς χρόνους, µε βάση κάποια αρχαιολογικά ευρήµατα που εντοπίστηκαν στην τοποθεσία Ανάβρυτα, και βρίσκονται σήµερα στο Ιστορικό Μουσείο της Βέρνης. Πρόκειται για
λίθινα εργαλεία και άλλα αντικείµενα, τα οποία έχουν χρονολογηθεί από Γιουγκοσλάβο ερευνητή στην Προκεραµεική Νεολιθική περίοδο (6800-6400 π.Χ.). Για το θέµα επικρατεί αβεβαιότητα, δεδοµένου ότι τα αντικείµενα αυτά δεν βρέθηκαν µε συστηµατικές ανασκαφές, αλλά συγκεντρώθηκαν τον 19ο αιώνα από τον Carl Wild, ιδιοκτήτη τότε του κτήµατος, σε σηµεία που α- γνοούµε και κάτω από συνθήκες επίσης άγνωστες. ∆ικαιολογηµένα, η επιστηµονική κοινότητα αντιµετωπίζει σήµερα αυτό το στοιχείο ως µία απλή πληροφορία, που ίσως δεν επιβεβαιωθεί ποτέ. Σηµειώνεται πως τα αρχαιότερα ίχνη παρουσίας του ανθρώπου στην Αττική χρονολογού-νται στην Αρχαιότερη Νεολιθική (6400-5700 π.Χ.) και έχουν επισηµανθεί στις ανατολικές της ακτές». (“Το ∆ασόκτηµα Συγγρού: αναφορά στην ιστορία του χώρου από την αρχαιότητα µέχρι τον19ο αιώνα»”, Κηφισιά, Πινακοθήκη Κουβουτσάκη, 1.12.2004)
Μικρής έκτασης νεολιθική θέση ανασκάφηκε βόρεια του αρχαίου ρέµατος της Πύρνας στον Κοκκιναρά. Αναφορικά µε τα ευρήµατα η διευθήντρια της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας Ιωάννα ∆ρακωτού δήλωσε τα εξής: «Τα ευρήµατα αυτά, αν και ταπεινού χαρακτήρα από πλευ- ράς δόµησης και υλικών, αποτελούν πολύτιµα στοιχεία, για την προϊστορία της περιοχής και την αρχαιολογική έρευνα».1 (Εφηµερίδα “Νέα Ερυθραία”, Επικαιρότητα: Γιώργου Κανελλόπουλου, Ο προϊστορικός άνθρωπος κατοίκησε στο Μορτερό, 23-5-08) Επίσης, στην Κηφισιά ανακαλύφθηκε νεκροταφείο πολεµιστών των Γεωµετρικών χρόνων
(8ος π.Χ. αιώνας).
Το Γεωµετρικό νεκροταφείο (Φωτ. “Ριζοσπάστης”, 27/9/2003)
Το Πρωτοελλαδικό νεκροταφείο
Στο Τσέπι, (περιοχή στα ανατολικά του λόφου Κοτρώνι –ΒΑ προέκταση της Πεντέλης– κατά την είσοδο της πεδιάδας του Βρανά), ανακαλύφθηκε Πρωτοελλαδικό νεκροταφείο, το οποίο εντοπίστηκε και ερευνήθηκε το 1970-1973 από τον οµότιµο καθηγητή Προϊστορικής Αρχαι- ολογίας Ακαδηµαϊκό Σπυρίδωνα Μαρινάτο. Σε έκταση 1,5 περίπου στρέµµατος, ανασκάφη- καν 27 τάφοι και αποκαλύφθηκαν επιφανειακά άλλοι 36.
Ο Σπ. Μαρινάτος ανακάλυψε τυχαία το 1969 ένα τάφο στο Τσέπι, εύρηµα το οποίο τον ο-
δήγησε στην αποκάλυψη του προϊστορικού νεκροταφείου.
Οι τάφοι βρέθηκαν άθικτοι, είναι λακκοειδείς µε κτιστά τοιχώµατα, και περιείχαν οστά και διάφορα αντικείµενα καθηµερινής χρήσης.
Βρέθηκαν επίσης γύρω στα 70 πήλινα (ακόσµητα) αγγεία µικρού µεγέθους, χωµατοτρίπτες, χάνδρες, λεπίδες οψιανού, αργυρά ελάσµατα, ένα χρυσό και δύο µαρµάρινα ειδώλια. Όσο για τα οστά, µεταβιβάσθηκαν στον καθηγητή Ανθρωπολογίας του Πανεπιστηµίου της Βιέννης
Ακαδηµαϊκό Emil Breitinger.
Το Πρωτοελλαδικό νεκροταφείο του Μαραθώνα αποτελεί το αρχαιότερο νεκροταφείο της
Αττικής, της Στερεάς και της Πελοποννήσου (!) και η λειτουργία του ανάγεται στους πρώ- τους χρόνους της εποχής του Χαλκού. Η κατασκευή των τάφων και η ανάπτυξη του νεκρο- ταφείου έγινε κατά τη διάρκεια της περιόδου σταδιακά.
Σύµφωνα µε τα πορίσµατα της αρχαιολογικής έρευνας, η οργανωµένη διάταξη των τάφων και η οµοιοµορφία του γενικού τύπου κατασκευής µαρτυρούν πειθαρχία, οργανωµένη κοινω- νία και τήρηση των κανόνων που ορίζει ανώτατη αρχή. Επίσης, οι µέθοδοι οικοδοµικής, η κατασκευή συγκεκριµένου σχήµατος (των τάφων) και η εφαρµογή ορισµένου τυπικού κατά τον ενταφιασµό αποκαλύπτουν στοιχεία σχετικά µε τα έθιµα, τη διάρθρωση της κοινωνίας, τις σχέσεις µε τον έξω κόσµο, το πολιτιστικό επίπεδο κ.λπ.
Κατά τον Βασίλειο Χ. Πετράκο: «Από τα λίγα κτερίσµατα που βρέθηκαν στους τάφους και από την κατασκευή τους προκύπτει πως το νεκροταφείο αυτό το χρησιµοποιούσαν κάτοικοι των
νησιών των Κυκλάδων που για εµπορικούς λόγους είχαν εγκατασταθεί στην ανατολική ακτή της
Αττικής». (“Ο Μαραθών”. Βιβλιοθήκη της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρίας, σ. 59)
Η µελέτη για την οριστική δηµοσίευση της ανασκαφής Μαρινάτου από την καθηγήτρια
Προϊστορικής Αρχαιολογίας Μαρία Παντελίδου - Γκόφα οδήγησε στην επί τόπου διερεύνη-
ση ορισµένων σηµείων και στην πλήρη ανασκαφή κλειστών τάφων.
Έτσι, νέες έρευνες ξεκίνησαν την περίοδο 1997-2002. Καινούργια στοιχεία για την Ελληνι-
κή Προϊστορία αποκάλυψε η ανασκαφή ενός µεγάλου λάκκου (2.60 3.00 µ. περίπου, βάθος
1.10 µ.), ο οποίος ήταν γεµάτος από σπασµένα αγγεία (γύρω στα 1000), οστά ζώων και διά-
φορα µικροαντικείµενα. Επάνω και γύρω από τους σωρούς των αγγείων ήταν ριγµένα πολλά χαλίκια και πέτρες. Πρόκειται για λάκκο αποθέσεως νεκρικών προσφορών.
Οι αρχαιολόγοι ευελπιστούν ότι από τη µελέτη του εν λόγω ευρήµατος πιθανώς να γνωρί-
σουν την τελετουργία καταθέσεως των νεκρικών προσφορών, το είδος και τις ποσότητες των αγαθών. Στη συνέχεια να συγκρίνουν αυτές µε σύγχρονες πρακτικές άλλων περιοχών και πο- λιτισµών, και να εξετάσουν πιθανή συσχέτιση και επιβίωση σε µεταγενέστερους χρόνους.
Ο χώρος της ανασκαφής απαλλοτριώθηκε και προστατεύθηκε µόνιµα µέσα σε κλειστή κα-
τασκευή. Όλοι οι τάφοι παραµένουν ακάλυπτοι, ορατοί και προσιτοί στον επισκέπτη. Για δι-
δακτικούς λόγους, λίγοι λάκκοι καλύφθηκαν µε κρύσταλλο και διατηρήθηκαν µέσα σ’ αυ- τούς οι τελευταίοι νεκροί. Τα κτερίσµατα από τους τάφους της ανασκαφής 1970-73 συντηρή- θηκαν στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο και τοποθετήθηκαν στο Μουσείο Μαραθώνος.
Οι εργασίες συντήρησης των ευρηµάτων υποστηρίζονται από το 2000 µέχρι σήµερα από το
Institute for Aegean Prehistory (INSTAP) µε ετήσια χρηµατοδότηση και τεχνική βοήθεια. Για τη συντήρηση συνεισφέρανε επίσης το «Ίδρυµα Α.Γ. Λεβέντης» (2001) και το «Ίδρυµα Σ.Σ.
Νιάρχος» (2002).
Το Πρωτοελλαδικό νεκροταφείο στο Τσέπι (Σχ. Τραυλός)
Ταφικά ευρήµατα από το Τσέπι. (Φωτ. ΟΡΕΣΙΒΙΟΣ)
Το Μεσοελλαδικό Νεκροταφείο
Στο Βρανά, περιοχή ανάµεσα στους πρόποδες των βουνών Αγριλίκι και Σκάρπα του Πεντελι- κού, βρίσκεται το µεσοελλαδικό νεκροταφείο του Μαραθώνα. Επτά ταφικοί τύµβοι, από τους οποίους οι τέσσερις ερευνήθηκαν από τον Σπ. Μαρινάτο, αποτελούν ένα από τα σηµαντικό- τερα νεκροταφεία στην Αττική. Οι τύµβοι αυτοί ήταν γνωστοί από τον 19ο αι. και περιγράφο- νται πολύ συνοπτικά ήδη από τον Leake και τον Fraser.
Ο τύµβος Ι ανήκει στη µεσοελλαδική εποχή, ο ΙΙ είναι νεότερος κατά µία γενιά και, σύµφω- να µε τον Μαρινάτο, χρονολογείται µετά το 1550 π.Χ., ενώ τα ευρήµατα των άλλων δύο είναι ακόµα νεότερα και ανήκουν στον 14ο και στον 13ο π.Χ. αιώνα.
Ο Μυκηναϊκός θολωτός τάφος
Σε απόσταση 400 µ. προς τα ΝΑ από το νεκροταφείο των Τύµβων σώζεται πλήρης θολωτός
µυκηναϊκός τάφος, ο οποίος ερευνήθηκε για πρώτη φορά το 1933-1935 από τον Γεώργιο Σω- τηριάδη, τον ανασκαφέα του Θέρµου, Έφορο των Αρχαιοτήτων και κατόπιν καθηγητή του Πανεπιστηµίου.
Εκεί βρέθηκαν και δύο σκελετοί αλόγων σε πλάγια στάση. Κατά τον Ι. Παπαδηµητρίου που ερεύνησε την ταφή το 1958, τα άλογα αυτά προσφέρθηκαν στους νεκρούς, όπως γινόταν
στην ηρωική εποχή.
Ο θολωτός τάφος του Μαραθώνος, ο οποίος αποτελεί σπάνια ταφική κατασκευή στην Ατ-
τική, χρονολογείται µεταξύ 1450-1380 π.Χ. Ο Σωτηριάδης στην έκθεση της ανασκαφής λέει ότι η θόλος ήταν γεµάτη κόκκαλα και κάρβουνα, που δείχνουν την τέλεση θυσιών στους νε-
κρούς του τάφου. -Το µνηµείο αναστηλώθηκε το 1958.
Τοπογραφικό σχέδιο του µουσείου του Μαραθώνα και των τύµβων του Βρανά. (Σχ. Τραυλός)
Οι τύµβοι Ι, ΙΙ, ΙΙΙ και ΙV του Βρανά (Σχ. Τραυλός)
Το µεσοελλαδικό νεκροταφείο του Βρανά. (Φωτ. ΟΡΕΣΙΒΙΟΣ)
1. Ο Μυκηναϊκός τάφος. 2. Σκελετοί δύο αλόγων στην είσοδο του τάφου. (Φωτ. Πετράκος)
3. Σκελετός αλόγου. 4. Σχέδιο του τάφου από το βιβλίο του Β. Πετράκου “Μαραθών” [Οι φωτ. 1&3 προέρχονται από το άρθρο της Μαρίας Παντελίδου - Γκόφα “Η Αττική στους προϊστορικούς χρόνους”.]
Το Σπήλαιο της Οινόης
Το σπήλαιο της Οινόης (αυτό που µετά τη Μαραθώνια µάχη αφιερώθηκε στον Θεό Πάνα) χρησιµοποιήθηκε αρχικά ως κατοικία από µια µικρή οµάδα αγροτών της Νεότερης και τελι- κής Νεολιθικής εποχής. Κατά την εποχή του Χαλκού χρησιµοποιήθηκε ως κατοικία και τό- πος ταφής.
Η αρχαιολόγος Χάρη ∆εληγιώργη – Αλεξοπούλου (Περιοδικό “ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ”: Σπήλαια της Αττικής αφιερωµένα στη λατρεία του θεού Πάνα) µας πληροφορεί ότι στην αριστερή πλευρά της κύριας εισόδου και εντός σπηλαιώδους κοιλότητας βρέθηκαν ανθρώπινοι σκελετοί σε νεολι- θικούς τάφους. Βρέθηκαν επίσης όστρακα παλαιότερης νεολιθικής εποχής (5000-4000 π.Χ.) καθώς και χάλκινη αξίνα ανατολικής προέλευσης από τα τέλη της πρωτοελλαδικής περιόδου (2800-1900 π.Χ.). Κατά τη διεύρυνση του διαδρόµου που οδηγεί στην πρώτη αίθουσα ανοί- χτηκε δοκιµαστική τάφρος βάθους 2 µ. όπου βρέθηκαν όστρακα αγγείων της µεσοελληνικής νεολιθικής περιόδου (1900-1600 π.Χ.). Βρέθηκαν επίσης κεραµικά της νεολιθικής περιόδου για τα οποία η Χ. ∆. Αλεξοπούλου γράφει: «Τα κεραµικά ευρήµατα της σπηλιάς έχουν τα ίδια χαρακτηριστικά τεχνοτροπίας µε τα ευρήµατα των περιοχών Αττικής (Ν. Μάκρη), Βοιωτίας (Ορχοµενός - Χαιρώνεια), Φωκίδας (Ελάτεια) και αποτελούν επέκταση του αρχαιότερου νεολι- θικού πολιτισµού, που άρχισε από την περιοχή της Θεσσαλίας, κέντρο της ακµής του, δηµιούρ- γησε στο Σέσκλο - Πύρασο, Οτζάκι - Μαγούλα και Σουφλί - Μαγούλα, και επεκτάθηκε στις πε- ριοχές που αναφέραµε πιο πάνω».
Ανασκαφή έγινε και στην πρώτη αίθουσα της δυτικής εισόδου, όπου βρέθηκαν νεολιθικά αγγεία. Η κάλυψη των αγγείων µε πλάκες, καθώς και ο τρόπος τοποθέτησής τους, οδηγεί
τους αρχαιολόγους στην υπόθεση ότι πρόκειται µάλλον για ένα προϊστορικό ιερό χώρο της
σπηλιάς.
Μέσα σε ένα από αυτά τα αγγεία, (όπως µας πληροφορεί η Αλεξοπούλου – και το οποίο πρέπει να ανήκε σε γυναίκα) βρέθηκε περιδέραιο από εκατοντάδες γυάλινες χάντρες, δύο λί-
θινες αξίνες και πέντε µικρά θαλασσινά όστρακα που χρησιµοποιούνται ακόµα και σήµερα ως φυλακτό των µικρών παιδιών.
Κατά τον Βασίλειο Χ. Πετράκο στο σπήλαιο βρέθηκαν και κάποια άλλα αντικείµενα, όπως πήλινη ψήφος σφενδόνης και το σπασµένο πόδι κοίλου ειδωλίου.
Η σπηλιά φαίνεται πως εγκαταλείφθηκε προς το τέλος της προϊστορικής περιόδου για να επαναλειτουργήσει ως ιερό του Πανός µετά τον 5ο αιώνα π.Χ.: «Τα προϊστορικά ευρήµατα του σπηλαίου φθάνουν ως και τους τελευταίους µυκηναϊκούς χρόνους. Κατά τις παρατηρήσεις του Ιω. Παπαδηµητρίου, περιορίζονται στις αίθουσες που βρίσκονται ευθύς µετά τις εισόδους. Φαίνεται όµως πως µετά τα ΥΕ ΙΙΙ χρόνια η σπηλιά εγκαταλείφθηκε και αρχίζει να χρησιµοποι- είται µόλις µετά τη µάχη του Μαραθώνος». (ό.π., σ. 88 & 120) Με τον Πετράκο συµφωνεί και η
Αλεξοπούλου: «Από την ανασκαφή προέκυψε ότι η προϊστορική περίοδος της σπηλιάς που φτάνει ως την υστεροελλαδική ΙΙΙ (1600-1100 π.Χ.), περιορίζεται µόνο στους θαλάµους µπρο- στά στις εισόδους. Αντίθετα, η κλασική ή η µεταγενέστερη ρωµαϊκή περίοδος αντανακλάται σ’ όλη τη σπηλιά. [...]
Από την υστεροελλαδική ΙΙΙ (1.600-1100 π.Χ.) ως και τον 5ο αιώνα π.Χ. δε βρέθηκαν λείψα-
να ζωής ή λατρείας. Είναι, λοιπόν, πιθανόν ότι το σπήλαιο εγκαταλείφθηκε στο τέλος της προϊ-
στορικής περιόδου, και ανοίχτηκε πάλι ως λατρευτικό µετά τον 5ο αιώνα π.Χ....»
Νεολιθική πρόχους απο τη σπηλιά του Πανός. (Φωτ. ΟΡΕΣΙΒΙΟΣ)
Σπήλαιο Οινόης: Ευρήµατα Τελικής Νεολιθικής περιόδου (3.400 – 3. 200 π.Χ.)
(Φωτ. ΟΡΕΣΙΒΙΟΣ)
Ευρήµατα Πρωτοελλαδικής περιόδου (3.200 – 2.700 π.Χ.)
(Φωτ. ΟΡΕΣΙΒΙΟΣ)
ε. Παλλήνη
Το προϊστορικό παρελθόν της Παλλήνης αντιπροσωπεύεται από ευρήµατα που χρονολογού-
νται από την πρώιµη Νεολιθική περίοδο έως το τέλος της Εποχής του Χαλκού.
Σύµφωνα µε τα δηµοσιεύµατα του τύπου ένα από τα σηµαντικότερα ευρήµατα είναι ο αρ-
χαιότερος νεολιθικός οικισµός της Αττικής, που χρονολογείται στο 6000 π.Χ. και βρίσκεται στην Παλλήνη. Η συνολική έκταση του οικισµού είναι πέντε στρέµµατα, ενώ από αυτά δια- τηρούνται τρία στρέµµατα, που συγκροτούν ένα οργανωµένο οικισµό µε συνοικίες, δρόµους, πλατεία και εργαστήρια.
Κατά τους Μυκηναϊκούς χρόνους, στο λόφο Άσπρα Χώµατα, στο βόρειο τµήµα του δήµου,
υπήρχε ένα µεγάλο νεκροταφείο, το οποίο ανήκε προφανώς σε κάποιο σηµαντικό οικισµό,
του οποίου η θέση δεν έχει γίνει γνωστή µέχρι σήµερα.
Φωτ. αρχικης: Ιππάριον ανώτερου Μειόκαινου
ΠΗΓΗ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ
ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ ΟΡΕΣΙΒΙΟΥ : ΠΕΝΤΕΛΗ -ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΔΥΣΗ ΤΗΣ ΑΙΓΑΙΑΣ ΓΗΣ ΕΩΣ ΤΟΥΣ ΡΩΜΑΪΚΟΥΣ ΧΡΟΝΟΥΣ- ΑΘΗΝΑ 2012
