ΟΙ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΙΣ ΑΓΗ

ΟΙ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΙΣ ΑΓΗ - ΚΛΕΟΜΕΝΗ

Του PAUL CARTLEDGE καθηγητή Ελληνικής Ιστορίας του Πανεπιστημίου Cambridge (Αγγλία)

Όταν ο Πλούταρχος, κατά τις δύο δεκαετίες πριν και µετά το 100 µ.Χ., κάθησε να γράψει το έργο του Βίοι Παράλληλοι µε θέµα τους µεγάλους Έλληνες και Ρωµαίους, δύσκολα θα µπορούσε να παραβλέψει τη φήµη των αδελφών Γράκχων, Τιβέριου και Γάιου. Είχαν διατελέσει και οι δύο δήµαρχοι των πληβείων (το 133, και 123 και 122 αντίστοιχα). Και οι δύο είχαν δολοφονηθεί σε σφοδρές πολιτικές συγκρούσεις, τιµωρηµένοι έτσι επειδή επιχείρησαν να εισαγάγουν αναγκαίες µεταρρυθµίσεις σ' ένα ρωµαϊκό δηµοκρατικό σύστηµα διακυβέρνησης που κυριαρχούνταν από µια βαθιά συντηρητική και ευρύτατα συνεκτική Γερουσία.

Με ποιους Έλληνες, που θεωρητικά αποτελούσαν ένα Ζευγάρι αδελφών ή τέλος πάντων ένα ζευγάρι κατά µία έννοια, θα µπορούσε ο Πλούταρχος να συγκρίνει τις συγκλονιστικές ζωές και πιο πολύ τους συγκλονιστικούς θανάτους των Γράκχων;

Η απάντηση του ήταν του Άγη και του Κλεοµένη της Σπάρτης. Ο παραλληλισµός ήταν, στην καλύτερη περίπτωση, ανακριβής και κάθε άλλο παρά καθολικός. Ο Άγης και ο Κλεοµένης δεν ήταν αδέλφια, παρ’ όλο που δηµιουργήθηκε µια συγγένεια µεταθανάτια: ο Κλεοµένης παντρεύτηκε τη χήρα του Άγη, την Αγιάτιδα. Ούτε ήταν ο Άγης και ο Κλεοµένης επίσηµοι αντιπρόσωποι του λαού της Σπάρτης, όπως ήταν ο Τιβέριος και ο Γάτος Γράκχος εκλεγµένοι δήµαρχοι των Ρωµαίων πληβείων από µεταρρυθµιστικά ψηφοδέλτια.

Ήταν κληρονοµικοί βασιλείς που διαδέχθηκαν τους θρόνους των βασιλικών οίκων των Ευρυπωντιδών και των Αγιαδών και κυβέρνησαν περίπου τα 244-241 και 236-222 π.Χ. αντίστοιχα. Όµως -και ο Πλούταρχος δεν ήταν βέβαια ο πρώτος που το είδε- δεν ήταν λίγα τα κοινά σηµεία ανάµεσα στους δύο Σπαρτιάτες βασιλείς και τους δύο Ρωµαίους δηµοκρατικούς δηµάρχους. Και οι δύο Σπαρτιάτες είχαν επίσης σκοτωθεί σε σφοδρές πολιτικές συγκρούσεις, και οι δύο είχαν ρητά ενστερνιστεί ένα ριζοσπαστικό, αν όχι επαναστατικό, κοινωνικό πρόγραµµα, το οποίο επιδίωκαν να εφαρµόσουν µε την επιδέξια χρήση της δύναµης του αξιώµατος τους - η µοναρχία στη Σπάρτη δεν ήταν µε κανέναν τρόπο απόλυτη, αφού εκτός των άλλων ήταν διπλή (δύο βασιλείς) και θα µπορούσε φυσιολογικά να περιγραφεί ως ένα «αξίωµα» (αρχή), όπως για παράδειγµα ο θεσµός ιης αρχηγίας στην Αθήνα.

Για ποιο λόγο, λοιπόν, ο Άγης ∆΄ και ο Κλεοµένης Γ ζουν και πεθαίνουν όπως έζησαν και πέθαναν; Φυσικά, δεν είναι αρκετό απλώς να Βασιστεί κανείς στην από κοινού αντιμετώπιση που κάνει ο Πλούταρχος στους Βίους για πιθανές απαντήσεις σ' αυτό το σύνθετο ερώτηµα. Κατ' αρχάς, πρέπει να διερευνήσουµε τη φύση και ειδικότερα την αξιοπιστία των πηγών που ο Πλούταρχος επέλεξε να Βασιστεί. Η βασική πηγή του ήταν ο συγγραφέας-ιστορικός της ίδιας εποχής, του 3ου π.Χ. αιώνα, Φύλαρχος ο Αθηναίος. Αλλά πόσο αξιόπιστες ήταν οι εκτιµήσεις του; Αν πιστέψουµε τον Πολύβιο, το σφοδρότερο επικριτή του Φύλαρχου, θα πρέπει να πούµε: καθόλου. Το όνοµα του Φύλαρχου επιλέχθηκε από το µεγάλο Αρκάδα ιστορικό της ακµής της Ρώµης ως παράδειγµα του πώς να µη γράψει κανείς καλή Ιστορία. Αυτό που φαίνεται να εξοργίζει τον Πολύβιο περισσότερο από οτιδήποτε άλλο είναι το ύφος τον Φύλαρχου, το κατηγορικό σφάλµα του να συγχέει την αντικειµενική ιστοριογραφία µε το µυθιστορηµατικό, συγκινησιακό λογοτεχνικό είδος της τραγωδίας.

Υπήρξε όµως και ένα ιδεολογικό Ζήτηµα ανάµεσα τους. Ο Πολύβιος από τη Μεγαλόπολη γεννήθηκε ανάµεσα στην αριστοκρατική ελίτ που εξουσίαζε την Αχαϊκή Συµπολιτεία κατά το τέλος του 3ου και αρχές του 2ου π.Χ. αιώνα. Είχε επίσης την άποψη ότι ο πατριωτισµός δικαιολογούσε την προκατάληψη κατά τη συγγραφή της ιστορίας της ίδιας της χώρας ή της πολιτείας του ιστορικού. Ο Κλεοµένης Γ΄ της Σπάρτης ήταν ένας δηλωµένος εχθρός της Αχαϊκής Συµπολιτείας, µε αρκετές επιτυχίες εις βάρος της για ένα µεγάλο χρονικό διάστηµα. Είχε µάλιστα λεηλατήσει και γενικά αντίµετωπίσει η Μεγαλόπολη του Πολύβιου µε µεγάλη αγριότητα, µόλις µια γενιά πριν από τη γέννηση του ιστορικού. Γι’ αυτό ο Πολύβιος δεν µπορούσε να αποδεχθεί και πραγµατικά αισθανόταν ou έπρεπε να ανατρέψει την πολύ ευνοϊκή εικόνα τον Κλεοµένη που βρήκε στην εργασία του Φύλαρχου.

Πού βρίσκεται η αλήθεια; Η επιλογή του Πλούταρχου να ακολουθήσει την καταγραφή των γεγονότων καθώς και την ερµηνεία που δίνει ο Φύλαρχος δεν είναι δυστυχώς κατηγορηµατική. Αυτό που µπορούµε να ισχυριστούµε είναι ότι η δίκη µας σύγχρονη εκτίµηση δεν θα είναι ασύµφωνη τουλάχιστον µε αυτά τα γεγονότα που ο Φύλαρχος. ο Πολύβιος και ο Πλούταρχος διασώζουν σχετικά µη εξωραϊσµένα, και ότι η δική µας ερµηνεία εκείνων των γεγονότων δηµιουργεί τη σταθερή εντύπωση ενός από τα πιο δολοπλόκα και πιο σπουδαία επεισόδια στην ιστορία της Σπάρτης.

Ένας λόγος που αυτό το σχέδιο είναι τόσο δολοπλόκο είναι ότι αποτελεί ένα από εκείνα τα πολύ σπάνια επεισόδια σε όλη την αρχαία ελληνική (ή ρωµαϊκή) Ιστορία, όπου µπορούµε να πούµε µε βεβαιότητα ότι ο ρόλος των γυναικών δεν ήταν µόνο ασυνήθιστα εξέχων, αλλά πραγµατικά καθοριστικός. Ο Αριστοτέλης στα Πολιτικά, έναν αιώνα νωρίτερα, είχε γράψει ότι «την εποχή της κυριαρχίας της Σπάρτης (404-371 π.Χ.) πολλά πράγµατα ελέγχονταν από τις γυναίκες». Στα χρόνια µεταξύ 244 κατ 221 π.Χ. εκείνος ο αµφισβητούµενος ισχυρισµός αποδεικνύεται πραγµατικά αληθινός. Εχω ήδη αναφέρει ότι ο Κλεοµένης Γ΄ παντρεύτηκε τη χήρα του Άγη ∆΄. Ο Πλούταρχος µας λέει επιπλέον ότι ήταν η Αγιάτιδα που δίψαγε για εκδίκηση για τη δολοφονία του άνδρα της και όχι λιγότερο ένθερµη υποστηρίκτρια απ’ αυτόν του µεταρρυθµιστικού του προγράµµατος, για το οποίο άλλωστε είχε δολοφονηθεί, η οποία έκανε το δεύτερο σύζυγό της να αλλάξει στάση στην υπόθεση των µεταρρυθµίσεων. Εκτός αυτής, υπήρχαν η µητέρα και η γιαγιά του Άγη, η Αγησιστράτη και η Αρχιδάµεια, τις οποίες ο Πλούταρχος µε βεβαιότητα χαρακτήρισε «οι πιο πλούσιες απ’ όλους τους Σπαρτιάτες» (άντρες και γυναίκες), και οι οποίες επιπλέον υποστήριξαν ξεκάθαρα τον Άγη.

Και τελευταία αλλά όχι µικρότερης σηµασίας, η τροµερή µητέρα του Κλεοµένη η Κρατησίκλεια, η οποία προηγήθηκε τον γιου της στην εξορία ως όµηρος στην αυλή του Πτολεµαίου Γ΄ και επίσης δολοφονήθηκε εκεί σε ένα αιµατηρό επεισόδιο σύγκρουσης φατριών. Η ελληνική λέξη για την πολιτική σύγκρουση, πάλη φατριών ή εµφύλιο πόλεµο ήταν η λέξη στάσις. Ο Αριστοτέλης είχε κάνει την παρεµπόδιση ή την αποφυγή της στάσεως. η οποία θα µπορούσε µερικές φορές να απειλήσει την ίδια την ύπαρξη

της ελληνικής πόλεως, κύριο θέµα του βιβλίου V των Πολιτικών του. Αλλά φάνηκε στην πορεία ότι, σχεδόν άσκοπα τις περισσότερες φορές, η στάσις συνέχισε να ταλανίζει την ελληνική κοινωνία όπως είχε κάνει τους 5ο και 4ο π.Χ. αιώνες. Μια προφανής καινοτοµία παρ’ όλ’ αυτά ήταν ότι η Σπάρτη -η πόλη που κατά την προηγούµενη περίοδο ήταν φηµισµένη για την πειθαρχηµένη διακυβέρνηση, την ευνοµία και τη σταθερότητα της- διαταρασσόταν τώρα από στάσεις όπως κάθε άλλη ελληνική πόλη. Η αιτία αυτής της κατάστασης εδώ όπως και οπουδήποτε αλλού ήταν η υπερβολική και όλο αυξανοµένη ανισότητα στη διανοµή και κατοχή της γης. Η Σπάρτη κάποτε περηφανευόταν για το ακριβώς αντίθετο. Η περίφηµη πολιτική ισότητα µεταξύ των Οµοίων υποτίθεται ότι βασιζόταν σε µια οικονοµική ισότητα µεταξύ των πολιτών που αναγόταν αρχικά στην υποτιθέµενη νοµοθεσία του Λυκούργου, η οποία περιελάµβανε την ισότιµη διανοµή της γης στη Λακωνία και τη Μεσσηνία. Στην πραγµατικότητα, δεν ήταν καθόλου και ούτε ποτέ υπήρξε ισότιµα κατανεµηµένη.

η τροµερή µητέρα του Κλεοµένη η Κρατησίκλεια, η οποία προηγήθηκε τον γιου της στην εξορία ως όµηρος στην αυλή του Πτολεµαίου Γ΄ και επίσης δολοφονήθηκε εκεί σε ένα αιµατηρό επεισόδιο σύγκρουσης φατριών.

Υπήρχαν πλούσιοι καθώς και φτωχοί Σπαρτιάτες, όπως στις άλλες ελληνικές πόλεις. Η οξεία και όλο αυξανόµενη ευαίσθητη διαφορά ήταν ότι αν ένας Σπαρτιάτης έπεφτε κάτω από το επίπεδο µιας συγκεκριµένης συνεισφοράς φυσικού προϊόντος σε ένα κοινό συσσίτιο (συσκήνιον, συσσίτιον), έχανε τη θέση του ως Οµοίου και γινόταν ένα µέλος της κατώτερης τάξης των Υποµειώνων. Αυτό είχε αποτέλεσµα την εξασθένηση της µάχιµης στρατιωτικής δύναµης της Σπάρτης, η οποία στη µάχη των Λεύκτρων είχε επιβεβαιώσει τη φήµη της ως µεγάλης δύναµης εντός και εκτός Ελλάδος. Οποιοσδήποτε και να ήταν ο µηχανισµός συγκέντρωσης γης (οι σύγχρονοι µελετητές είναι τόσο διχασµένοι επ’ αυτού όσο και οι αρχαίες πηγές), αυτή ήταν πιθανόν η κύρια αττία της ολιγανθρωπίας της Σπάρτης, του γεγονότος δηλαδή ότι µεταξύ 400 και 250 π.Χ. το Σώµα των πολιτών µειώθηκε από 3.000 άτοµα που ήταν σε 700 µόνο, από τα οποία µόλις τα 100 κρατούσαν ένα σηµαντικό µερίδιο ιδιοκτησίας γης. Ήταν αυτή η κατάσταση που ο Άγης ∆΄ έθεσε στόχο να διορθώσει, χρησιµοποιώντας τα αναγεννηµένα συνθήµατα µιας καταπιεσµένης αγροτιάς: παραγραφή των χρεών και αναδασµό της γης. Εκτός από µτα µειοψηφία πλούσιων συγγενών του ή άλλων ανθρώπων του περιβάλλοντος του, οι πλούσιοι συνενώθηκαν για να αντισταθούν σ’ αυτά τα µέτρα και στράφηκαν τυπικά στον άλλο βασιλέα, τον Λεωνίδα, για να υπεραµυνθούν της υπόθεσης τους. Ο Άγης οµως τους αντιµετώπισε αποτελεσµατικά. Ο Λεωνίδας εξορίστηκε, τα χρέη παραγράφτηκαν κατ οι γραπτές υποθήκες, γνωστές ως κλήρια (από το κλήρος, που σηµαίνει ένα κοµµάτι γης), κάηκαν συµβολικά δηµοσίως. Αλλά οι επιτυχίες του Άγη έφτασαν µέχρις εκεί. Πριν προλάβει να στραφεί σοβαρά στο σχεδιαζόµενο αναδασµό της γης, υπέστη µια ταπεινωτική ήττα στον ισθµό της Κορίνθου, και κατά την επιστροφή του στη Σπάρτη δολοφονήθηκε από τους εχθρούς του, µαζί µε τους άμεσους συγγενείς του. Η υπόθεση της µεταρρύθµισης, τόσο αναγκαία αντικειμενικά όσο και δικαιολογημένη ηθικά, έπρεπε να µείνει αδρανής για σχεδόν δεκαπέντε χρόνια. Ανέλπιστα καταπιάστηκε µ’ αυτήν ο γιος του Λεωνίδα, Κλεοµένης, που ανέβηκε στα θρόνο των Αγιαδών το 236 π.Χ. Αντίθετα µε τον Άγη, ο Κλεοµένης αντιλήφθηκε ότι η εξωτερική πολιτική είχε τόση σηµασία όση και η εσωτερική κατ ετοίµασε το έδαφος για µια εσωτερική µεταρρύθµιση µε µια σειρά αξιοσηµείωτων επιτυχιών.

Η πλέον περίβλεπτη ήταν αυτή κατά του Αράτου από τη Σικυώνα και της Αχαϊκής Συµπολιτείας της οποίας ηγείτο. Η λεηλασία της Μεγαλόπολης το 223 π.Χ. που αναφέρεται πιο πάνω, ήταν το αποκορύφωµα αυτής της επιτυχούς επιχείρησης, γεγονός που δηµιούργησε την εντύπωση για ένα διάστηµα πως ο Κλεοµένης θα µπορούσε να επαναφέρει τη Σπάρτη στη θέση της διεθνούς επικυριαρχίας που απολάµβανε το 371 π.Χ. O Κλεοµένης, όµως, δεν ήταν µονό ένας ικανός στρατιωτικός αρχηγός. Ήταν επίσης ένας πολύ αποτελεσµατικός εσωτερικός µεταρρυθµιστής, και πιθανώς ένας κοινωνικός επαναστάτης. Ο Άγης είχε κυρίως προτείνει ένα ριζοσπαστικό αναδασµό της γης. Ο αριθµός των 4.500 µεριδίων γης για τούς Σπαρτιάτες και 15.000 για τους Περίοικους (ελεύθεροι Λάκωνες, οι οποίοι δεν ήταν ελεύθεροι πολίτες της Σπάρτης αλλά ζούσαν στις δικές τους ηµιαυτόνοµες κοινότητες µέσα στα σύνορα της πολιτείας της Σπάρτης) αναφέρεται ως ο τελικός στόχος του. Ο Κλεοµένης όµως, που άρχισε το 227 π.Χ.. όντως πραγµατοποίησε έναν αναδασµό γης περίπου σ’ αυτήν την κλίµακα. Επιπλέον, δεν περιέλαβε µόνο τούς Περίοικους στο σχέδιο του. Απελευθέρωσε επίσης περίπου 6.000 από τούς εναποµείναντες Λάκωνες Είλωτες, τους δουλοπάροικους της Σπάρτης. κυρίως εργάτες στους αγρούς, µε αντάλλαγµα ένα τέλος απελευθέρωσης που πληρωνόταν απ’ αυτούς µετρητοίς. Υπήρχε έτσι το ενδεχόµενο να γίνουν ιδιοκτήτες της γης οπού πριν είχαν δουλέψει καταναγκαστικά. Στη σειρά ρυθµίσεων περιελήφθη αριθµός µισθοφόρων στρατιωτών του Κλεοµένη αυτοί αποτέλεσαν κλειδί για τις στρατιωτικές µεταρρυθµίσεις του Κλεοµένη, αφού µ’ αυτούς είχε προσπαθήσει να επαναφέρει τον παρακµασµένο και ξεπερασµένο σπαρτιατικό στρατό στα υψηλά ελληνιστικά πρότυπα που τέθηκαν από τούς Αντιγονίδες της Μακεδονίας ή τους Πτολεµαίους της Αιγύπτου. Για να είναι βέβαιος ότι οι πολιτικοί του εχθροί δεν θα µπορούσαν να εµποδίσουν ή να ανατρέψουν τις µεταρρυθµίσεις του, τους δολοφόνησε και µετά έλεγξε προσωπικά τούς πολιτικούς θεσµούς και τις δοµές που θα µπορούσαν να χρησιµοποιηθούν για να τον ανατρέψουν. Οι Έφοροι σκοτώθηκαν, η διπλή µοναρχία ουσιαστικά καταργήθηκε µε την τοποθέτηση του αδελφού του Ευκλείδα στο θρόνο των Ευρυπωντιδών, η εξουσία της Γερουσίας περιορίστηκε έξυπνα µε τη δηµιουργία του αξιώµατος του ΙΙατρονόµου

Οι µεταρρυθµίσεις του Κλεοµένη δεν περιορίστηκαν µονό στο οικονοµικό και πολιτικό πεδίο. Ξεκίνησε επίσης µια ευρύτερη κοινωνική µεταρρύθµιση που στόχευε να αποκαταστήσει το υποτιθέµενο κοινωνικό σύστηµα του Λυκούργου, της εκτεταµένης και ενιαίας δηµοσίας εκπαίδευσης για όλους τούς άρρενες πολίτες, της δηµοσίας διαβίωσης µε συσσίτια και της διαρκούς εκπαίδευσης για τούς ενήλικους πολεµιστές. Μ’ αυτή την έννοια πρέπει να τεθεί το ερώτηµα αν ο Κλεοµένης δεν ήταν µόνο ένας µεταρρυθµιστής, αλλά επίσης ένας κοινωνικός επαναστάτης, πιθανώς ένας ιδεολογικά η ακόµη και φιλοσοφικά πληροφορηµένος και κινούµενος επαναστάτης.

O Σφαίρος από το Βορυσθένη (∆νείπερος) στη Μαύρη θαλαοοα ήταν ένας διακεκριµένος Στωικός φιλόσοφος, µε ένα ασυνήθιστα πρακτικό ενδιαφέρον να αλλάξει τον κόσµο και να δει τις ιδέες των Στωικών να εφαρµόζονται στην πράξη.

Ο Σφαίρος αναφέρεται ότι είχε επισκεφθεί τη Σπάρτη όταν ο Κλεοµένης ήταν στην εξουσία και πραγµατοποίησε τις µεταρρυθµίσεις του. Ο Άντριου Έρσκιν (Andrew Erskine) είναι ο πλέον πεπεισµένος και θερµός πρόσφατος υποστηρικτής της άποψης ότι πίσω από το σύνολο της πρακτικής κοινωνικής µεταρρύθµισης του Κλεοµένη βρίσκονται οι ιδέες και η έµπνευση του Στωικού Σφαίρου. Ίσως. θα ήταν βέβαια ενδεικτικό της µαζικής πολιτιστικής αλλαγής που είχε υποστεί η Σπάρτη από την ακµή της εποχής του βασιλιά Αγησίλαου Β΄, για παράδειγµα (περ. 445-360 π.Χ.), εάν ο Κλεοµένης πραγµατικά υπήρξε τόσο φιλοσοφικά κινούµενος και εµπνευσµένος.

Αλλά αυτό δεν µπορεί δυστυχώς να αποδειχθεί. Εν πάση περιπτώσει, οι µεταρρυθµίσεις είχαν σύντοµη ζωή. Το 222 π.Χ. ο Κλεοµένης ηττήθηκε οριστικά στη Σελλασια από τον Αντίγονο Γ' τον Μακεδόνα. Οι µεταρρυθµίσεις ακυρώθηκαν και τρία χρόνια αργότερα ο Κλεοµένης είχε ένα κάθε άλλο παρά ένδοξο θάνατο στην εξορία, στην πρωτεύουσα των Πτολεµαίων Αλεξάνδρεια. Το γεγονός αυτό έβαλε ένα τέλος σ’ ένα αξιοσημείωτο και ανεπανάληπτο πολιτικό και κοινωνικό πείραμα.

Μειάφραση: Χρήστος Σταθάτος

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1.
Αρχαίες πηγές:
Plutarch's. Lives of Agis ami Cleomenes are included in Plutarch on Sparta, ed. R.Talbert (HannondsuTirth: Penguin Cla.ss.ics. 1988)

2.
Σύγχρονες εργασίες:
A. S. Bradford, .-l Prosopography of Lacedaemonians from the death of Alexander the Grea,.323 B.C.. To the sack of Sparta by Alric (Munich: Beck. 1977). Bradford. “Gynaikukratoumenoi: did Spartan women rule Spartan men?”. The Ancient World U. 1 -2 (1986) 13-18 P. Cartledge & A. Spawforth. Hellenistic and Roman Sparta. A Tale of two Cities (London & New York: Routledge 1989. rev. repr. 1992. new edition forthcoming 2Π01 ) ch.4. A. Erskine. The Hellenistic Stoa. Political Thought and Action (London: Duckworth, 1990) ch.6 W.G. Forrest. A History of 'Sparta 950-192 B.C.. 2nd edn (London: Duckworth. 1980). S. Hodkinson. Property and Wealth in Classical Sparta (London: Duckworth & The Classical Press Of Wales. 2000). C. Mosse. «Women in the Spartan Revolutions of the Third Century B.C.» in S. Pomeroy ed., Womens History & Ancient History (Chapel Hill & London: University of North Carolina Press. 1991 ) 138-53. G. Shipley. The Greek World After Alexander 323-30B.C. (London & New York: Routledge. 2000).

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΕΦΗΜΕΡΙΔΟΣ– «Ιστορικά» - «ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ»

ΑΡΧΑΙΟΓΝΩΜΩΝ