Τα μνημεία των Ελλήνων στην αρχαιότητα είναι μοναδικά και αξεπέραστα μέχρι σήμερα. Ο Παρθενώνας και τα άλλα κτίσματα της Ακρόπολης είναι τα γνωστότερα. Αρχαίοι ναοί, αγάλματα, και άλλες κατασκευές κατατάσσονται στα επτά θαύματα του αρχαίου κόσμου (άγαλμα του Δία στην Ολυμπία, μαυσωλείο της Αλικαρνασσού, ναός της Αρτέμιδας στην Έφεσο, Κολοσσός της Ρόδου, Φάρος της Αλεξάνδρειας). Πολλά από αυτά σώζονται, με μικρές ή μεγάλες φθορές, σε διάφορες περιοχές όπου υπήρχαν Έλληνες, άλλα εκτίθενται σε μουσεία, ελληνικά και ξένα και άλλα βρίσκονται σε συλλογές ιδιωτών στο εξωτερικό καθώς όσοι πέρασαν ακόμα και ως περιηγητές από την Ελλάδα, θεώρησαν σωστό να πάρουν κάτι ως ενθύμιο για το σπίτι τους...Τα τεχνολογικά επιτεύγματα - θαύματα των αρχαίων Ελλήνων ήταν πολλά και σημαντικά. Κάποια δεν τα γνωρίζουμε, κάποια άλλα δεν θα τα μάθουμε ποτέ. Η καταστροφή της Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας στέρησε από τις επόμενες γενιές πολύτιμες πληροφορίες. Εδώ θα παρατεθούν εν συντομία μερικοί από τους Έλληνες δημιουργούς της τεχνολογίας και του πολιτισμού ολόκληρου του Κόσμου.
ΑΣΤΡΟΝΟΜΟΣ
ΗΛΙΟΔΩΡΟΣ Ο ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΥΣ (τέλος 5ου αιώνα μ.Χ. πέθ. 509)
Η ζωή του. Υιός του Ερμεία, νεότερος αδελφός του Αμμωνίου. Νεοπλατωνικός φιλόσοφος. Σπούδασε στην Αλεξάνδρεια, όπου έκανε σειρά αστρονομικών παρατηρήσεων (498 - 509 μ.Χ.).
Το έργο του. Τα συγγράμματά του είναι :
«Αστρονομική διδασκαλία»
«Σχόλια εις την Εισαγωγή Αστρονομίας» του Παύλου του Αλεξανδρέως (β΄ μισό 4ου αιώνα μ.Χ.).
«Εισαγωγή εις την Αλμαγέστην» : Μέρος του βιβλίου «Θέωνος και ετέρων σοφών και μαθηματικών ανδρών προλεγόμενα εις την σύνταξιν του Πτολεμαίου».
Από τα συγγράμματά του σώζονται αποσπάσματα.
ΑΣΤΡΟΝΟΜΟΣ
ΗΡΑΚΛΕΙΔΗΣ Ο ΠΟΝΤΙΚΟΣ (4ος αιώνας π.Χ.)
Η ζωή του. Γεννήθηκε στην Ηράκλεια στον Εύξεινο Πόντο. Μαθητής του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη. Γνώρισε το έργο των Πυθαγορείων και κυρίων του Εκφάντου και του Ικέτα. Έζησε πολλά χρόνια στην Αθήνα. Επέστρεψε στην Ηράκλεια, όπου ίδρυσε σχολή. Τον αναφέρει ο Διογένης ο Λαέρτιος.
Το έργο του. Υποστήριξε ένα μικτό γεω-ηλιοκεντρικό σύστημα, σύμφωνα με το οποίο ο ήλιος, η σελήνη και οι μακρινοί πλανήτες περιστρέφονται γύρω από τη γη, ενώ οι πλανήτες Αφροδίτη και Ερμής περιστρέφονται γύρω από τον ήλιο. Επίσης ότι η γη περιστρέφεται γύρω από τον άξονά της σε 24 ώρες.
Από τα συγγράμματά του, που ήταν πολυάριθμα, σώζονται αποσπάσματα. Μεταξύ άλλων έγραψε:
«Περί φύσεως»
«Περί των εν Άδη και περί των εν ουρανώ»
«Περί των Πυθαγορείων»
«Περί ευρημάτων»
«Περί των φυσικώς απορουμένων»
«Ζωροάστρης»
Στο γεω-ηλιοκεντρικό σύστημα του Ηρακλείδη του Ποντικού βασίστηκε ο γνωστός Δανός αστρονόμος Τύχων ο Βράχιος (Tychon Brahe, 1564-1601).
ΦΥΣΙΚΟΣ ΑΣΤΡΟΝΟΜΟΣ
ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ Ο ΕΦΕΣΙΟΣ (540 - 480 π.Χ.)
Η ζωή του. Καταγόταν από την Έφεσο. Ο πατέρας του λεγόταν Βλύσων. Είχε μελετήσει τον Όμηρο, τον Ξενοφάνη, τον Θαλή, τον Πυθαγόρα και τον Εκαταίο. Τον αναφέρει ο Στοβαίος.
Το έργο του. «Περί φύσεως» : σώζονται 129 αποσπάσματα σε έργα μεταγενέστερων κυρίως συγγραφέων. Το σύγγραμμα το εξέδωσε το 478 π.Χ. Προεκτείνοντας διδάγματα φιλοσόφων, κυρίως της λεγόμενης σχολής της Μιλήτου (Θαλής, Αναξίμανδρος, Αναξιμένης), ο Ηράκλειτος θεώρησε την ουσία του σύμπαντος ως φωτιά, που μετατρέπεται σε ποικίλες μορφές, χωρίς ποτέ να χάνει την ταυτότητά της. Υποστηρίζει ότι τα πάντα βρίσκονται σε διαρκή μεταβολή, «τα πάντα ρει». Η γένεσις της ύλης γίνεται «δια συμπυκνώσεως εκ της ενέργειας». Το έργο περιλαμβάνει ηθική, φιλοσοφία, φυσική και αστρονομία.
Αποσπάσματα από το έργο του διέσωσαν ο Πλάτων, ο Αριστοτέλης και ο Θεόφραστος.
ΓΙΑΤΡΟΣ
ΗΡΟΦΙΛΟΣ (3ος αιώνας π.Χ.)
Η ζωή του. Αρχαίος γιατρός, ανατόμος, εκπρόσωπος της αλεξανδρινής ιατρικής, μαθητής του Πραξαγόρα του Κώου. Καταγόταν από τη Χαλκηδόνα της Βιθυνίας και έζησε στην Αλεξάνδρεια κατά τον 3ο αιώνα π.Χ. Θεωρείται ιδρυτής της επιστήμης της ανατομίας και ένας από τους τρεις μεγαλύτερους γιατρούς της ελληνικής αρχαιότητας (μετά τον Ιπποκράτη και το Γαληνό).
Το έργο του. Έδωσε πλήρη περιγραφή του νευρικού συστήματος αναγνωρίζοντας τον εγκέφαλο ως έδρα της νόησης. Διέκρινε τα νεύρα ως αισθητήρια και κινητικά, μελέτησε το δωδεκαδάκτυλο, το συκώτι, τους φλεβώδεις κόλπους κ.λ.π.
ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΣ ΦΥΣΙΚΟΣ ΜΗΧΑΝΙΚΟΣ
ΗΡΩΝΑΣ Ο ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΑΣ (1ος αιώνας π.Χ.)
Η ζωή του. Περίφημος μαθηματικός, φυσικός και μηχανικός της αρχαιότητας. Έζησε τον 1ο αιώνα π.Χ. και κατ'άλλους τον 1ο αιώνα μ.Χ. Διετέλεσε διευθυντής στην Ανώτατη Τεχνική Σχολή της Αλεξάνδρειας, την οποία οργάνωσε και την ανέβασε στο ύψος ενός πραγματικού πολυτεχνείου. Συνέχισε και βελτίωσε το έργο του Κτησίβιου και τις περίφημες κατασκευές του, οι οποίες τον κατατάσουν ανάμεσα στις μεγαλύτερες μορφές της μηχανικής επιστήμης της αρχαιότητας. Τον έχουν αποκαλέσει «Πανεπιστήμονα Εγκυκλοπαιδιστή».
Το έργο του. Έγραψε πολλές μελέτες πάνω στους κλάδους της γεωμετρίας, της γεωδασίας, της μηχανικής και της οπτικής, όπως «Γεωμετρούμενα», «Όροι της γεωμετρίας ονομάτων», «Εισαγωγαί των στερεομετρουμένων», «Βελοποιϊκά», «Βαρούλκος», «Βαλίστρας κατασκευή», «Κατοπτρικά» κ.α. Από τις μελέτες του πολλές χάθηκαν τελείως και από μερικές διασώθηκαν μόνο αποσπάσματα στην ελληνική γλώσσα ή μεταφρασμένα στη λατινική. Από τις πραγματείες του διασώθηκαν τα «Πνευματικά» και η «Αυτοπνευματική» στην ελληνική και «Περί μηχανικής», «Ήρωνος μετρικά» και «Περί διόπτρας» στην αραβική γλώσσα.
Ο Ήρωνας είναι γνωστός από τη συσκευή «Κρήνη του Ήρωνος», κοινώς πίδακας, καθώς και από τον τύπο της εύρεσης του εμβαδού του τριγώνου από τα μήκη των πλευρών του. Η πιο σπουδαία του όμως εφεύρεση ήταν η «Αιολόσφαιρα», μία συσκευή που κινούνταν με τη δύναμη του ατμού. Υπήρξε ο πρόδρομος της εφεύρεσης της ατμομηχανής. Το έργο του Διόπτρα αναφέρεται στη γεωδαισία, και θεωρείται από τα τελειότερα στο είδος του. Υπήρξε ικανότατος σχεδιαστής και τα έργα του διακοσμούνται από πλήθος σχεδίων που τα καθιστούν ανεκτίμητα. Επιπρόσθετο στοιχείο του πνευματικού του μεγαλείου είναι η εκλαϊκευμένη μορφή των κειμένων του, η ενέργεια της σκέψης του και η απλότητα της μεταδοτικότητάς του. Όλα αυτά συνετέλεσαν στη μεγάλη διάδοση των έργων του, που πολλά από αυτά μεταφράστηκαν στα αραβικά, μετά στα λατινικά, και αποτέλεσαν τη μοναδική βάση για τις μηχανικές και συναφείς επιστήμες έως το 18ο αιώνα.
Η ανακάλυψη του ατμολέβητα.
Αν και υπάρχουν ενδείξεις για απλή χρήση του ατμού από τους Αρχιμήδη και Φίλωνα, η ανακάλυψη του ατμολέβητα, της ατμομηχανής ανήκει αποκλειστικά στον Ήρωνα. Στην ιστορία της μηχανικής η περιστροφική μηχανή που εφεύρε ο Ήρων αναφέρεται σαν αιολόσφαιρα ή Αιόλου πύλη ή ατμοστήλη. Η αιολόσφαιρα είναι μια μικρή κοίλη σφαίρα τοποθετημένη πάνω από ένα κλειστό λέβητα με τον οποίο επικοινωνεί με στρόφιγγες. Ο ατμός που παράγεται στο λέβητα εισέρχεται μέσω στροφίγγων στην κοίλη σφαίρα και εξέρχεται από δύο ακροφύσια της σφαίρας, σχήματος Γ, αντίθετα τοποθετημένα μεταξύ τους. Ο διοχετευόμενος ατμός βγαίνει υπό πίεση, και κινεί τη σφαίρα κυκλικά. Η αξιόλογη αυτή ανακάλυψη χρησιμοποιήθηκε σε πολλές περιπτώσεις ποικίλων μηχανισμών ή κατασκευών, αλλά δεν προωθήθηκε η βελτίωσή της ώστε να αποβεί τόσο σημαντική όσο έγινε με την ανακάλυψη της ατμοαντλίας του Παπίνου στα 1681. Και τούτο επειδή η δύναμη του ατμού θεωρήθηκε ένα παράδοξο φαινόμενο και όχι μια «δυναμική» κατάσταση.
Όμως οι επανανακαλύψεις της δύναμης του ατμού από τον Λεονάρντο ντα Βίντσι που κατασκεύασε το αρχιτρόνιο - έναν ατμοπύραυλο που στηριζόταν σε ανακάλυψη του Αρχιμήδη- έως τη χύτρα του Παπίνου, οφείλουν πολλά στους Έλληνες μηχανικούς Αρχιμήδη, Φιλωνα (που είχε εφεύρει τη συριστική συσκευή για τους φάρους), Ήρωνα, ακόμη και στο γιατρό Φιλομένη, ο οποίος στα 250 π.Χ είχε χρησιμοποιήσει τη «χύτρα του Παπίνου» σε ανάλογο πείραμά του χωρίς όμως την ασφαλιστική δικλείδα που πρόσθεσε ο Παπίνος. Ο τελευταίος αλληλογραφούσε με τον Λάιμπνιτς, που εκτός τον άλλων είχε μεταφράσει και το έργο του Ήρωνα, Πνευματικά, όπου περιγράφεται η αιολόσφαιρα. Αυτή η παρατήρηση μπορεί να σημαίνει πολλά, και επιπρόσθετα τονίζει την ελληνική συμβολή στην επανανακάλυψη της ατμομηχανής.
Το οδόμετρο και το ναυτικό δρομόμετρο.
Αρχική αναφορά σ' αυτό το όργανο, το οδόμετρο κάνει ο Βιτρούβιος στο έργο του, όπου αφιερώνει ένα ολόκληρο κεφάλαιο. Αυτό δείχνει τη σημαντική αξία του οργάνου, το οποίο προϋπήρχε του Βιτρούβιου. Παρ' όλα αυτά, ο Βιτρούβιος αναφερόταν σε κάποιο χονδροειδές όργανο, που πιθανότατα είχε σχεδιαστεί ή και κατασκευαστεί από τον Αρχιμήδη. Όμως εκτός από την αναφορά του Ιωάννη Τζέζη, αναφορά πολύ μεταγενέστερη, δεν έχουμε καμία άλλη μαρτυρία, ώστε να αποδώσουμε στον Αρχιμήδη την ανακάλυψη του οδομέτρου. Αντίθετα, ο Ήρων στο έργο του Διόπτρα κάνει αναφορά και περιγράφει καθαρά το όργανο, στην παράγραφο 34, όπου και το αναφέρει σαν συμπλήρωμα του μηχανισμού της διόπτρας. Πρόκειται για ένα σύμπλεγμα οδοντωτών τροχών, που με τη βοήθεια ελίκων μεταφέρουν την κίνηση του οχήματος και τη μετατρέπουν σε μονάδες μέτρησης. Έτσι είναι εύκολο να μετρηθεί η απόσταση που έχει διανυθεί με τη βοήθεια της διαβαθμισμένης πλάκας (καντράν) που υπάρχει στην πάνω επιφάνεια του κιβωτίου, το οποίο περικλείει το μηχανισμό, ένα μηχανισμό που αρκετοί σύγχρονοι ερευνητές αποκάλεσαν, αρκετά έξυπνα, «ταξίμετρο».
Το ναυτικό δρομόμετρο είναι παραλλαγή του οδόμετρου, που αναφέρει ο Ήρων στη Διόπτρα στην παράγραφο 38. Το όργανο προσαρμόζουν στο εξωτερικό του πλοίου με έναν πλωτήρα. Ένας πτερυγιοφόρος τροχός συνδεόταν στο εσωτερικό του πλοίου με το ίδιο σύστημα τροχών όπως και στο δρομόμετρο. Ο τελικός τροχός έκανε μια πλήρη στροφή κάθε 100 ρωμαϊκά passus, περίπου 1400 μ. Και τα δύο όργανα σπουδαίες και χρησιμότατες ανακαλύψεις, ειδικά δε η ναυτική παραλλαγή βελτίωσε τη μέτρηση των ναυτικών αποστάσεων. Το ναυτικό οδόμετρο ανακατασκεύασε ο Κ.Ν. Ράδος, από ξύλο και χαλκό, και το εξέθεσε στη Διεθνή Έκθεση του Μπορντό, στα 1907. Το οδόμετρο ανακατασκεύασε πρόσφατα ο Ολλανδός Α.Β Σλέσβικ, το οποίο παρουσίασε στα 1987, σε ειδικό συνέδριο για την τεχνολογία που έγινε στην Αθήνα.
ΓΕΩΠΟΝΟΣ ΑΣΤΡΟΝΟΜΟΣ ΓΕΩΓΡΑΦΟΣ
ΗΣΙΟΔΟΣ Ο ΑΣΚΡΑΙΟΣ (730 π.Χ.)
Η ζωή του. Υιός του Δίου και της Πυκιμήδης. Καταγόταν από την Κύμη της Μ. Ασίας. Είναι ο πρώτος Έλληνας που αναφέρει το όνομά του στα έργα του. Τον αναφέρουν οι : Αθήναιος, Αρίσταρχος, Ερατοσθένης, Έφορος, Παυσανίας, Πλίνιος, Πλούταρχος, Πραξιφάνης, Σούδα, Στοβαίος, Στράβων.
Το έργο του. Τα συγγράμματά του είναι :
«Θεογονία»
«Γυναικών κατάλογος. Ηίαι» : Αποτελεί συνέχεια της «Θεογονίας».
«Έργα και ημέραι» : Θεωρείται το πρώτο γεωργικό σύγγραμμα. Περιγράφει τα γεωργικά εργαλεία της εποχής του και ιδιαίτερα το αλέτρι («Ησιόδιον άροτρον»). Αναφέρει τις θεραπευτικές ιδιότητες των φυτών (μαλάχη, ασφόδελος) και την Παρασκευή αντιδότων στα δηλητήρια. Το σύγγραμμα αυτό επηρέασε τα «Γεωργικά» του Βιργίλου. Ασχολείται επίσης με τη ναυσιπλοΐα.
«Ασπίς Ηρακλέους» : Ποίημα 480 στοίχων. Περιγράφει την ασπίδα του Ηρακλή.
«Μεγάλα έργα»
«Αστρονομία» : Περιέχει κατάλογο των αστέρων. Σώζεται απόσπασμα σχετικό με τον αστερισμό των Πλειάδων (Αθήναιος).
«Χίρωνος υποθήκαι»
«Ιδαίοι δάκτυλοι»
«Ορνιθομαντεία»
«Κήυκος γάμος»
«Γης περίοδος» : Σώζεται απόσπασμα που αναφέρεται στους Αιθίοπες και τους Σκύθες (Ερατοσθένης, Έφορος, Στράβων). Πάπυροι με αποσπάσματα από τα συγγράμματά του βρέθηκαν πρόσφατα και αυξήθηκε ο αριθμός των σωζόμενων τμημάτων.
ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΣ ΦΥΣΙΚΟΣ
ΘΑΛΗΣ Ο ΜΙΛΗΣΙΟΣ (640-546 π.Χ.)
Η ζωή του. Ένας από τους επτά σοφούς της αρχαίας Ελλάδας. Υπήρξε ο πρώτος χρονολογικά Έλληνας φιλόσοφος. Θεωρείται θεμελιωτής της Ευρωπαϊκής φιλοσοφίας και επιστήμης. Γεννήθηκε στη Μίλητο της Μικράς Ασίας. Πατέρας του ήταν ο Εξάμιος και μητέρα του η Κλεοβουλίνη. Η καταγωγή του κρατούσε από τη Βοιωτία και ο ίδιος θεωρούσε προγόνους του τον Κάδμο και τον Αγήνορα.
Το έργο του. Πρώτος ο Θαλής απομακρύνεται από τον τυφλό εμπειρισμό και στρέφεται στη θεωρητική έρευνα της αιτίας. Αυτή είναι η σημαντικότερη συμβολή του στην ανάπτυξη του παγκόσμιου φιλοσοφικού και επιστημονικού πνεύματος. Προσπαθεί να εξηγήσει και να δικαιολογήσει θεωρητικά τα γεγονότα. Υποστήριζε ως αρχή του κόσμου το "ύδωρ", δεχόταν δηλαδή ότι το στοιχείο αυτό, το αδημιούργητο και ανώλεθρο, με τις διάφορες τροποποιήσεις του δίνει τα ποικίλα είδη της ύλης. Ακόμα έκανε ανακαλύψεις καθαρά επιστημονικές στην γεωμετρία, την αστρονομία και τη φυσική, διατύπωσε δικό του φιλοσοφικό σύστημα και πήρε μέρος και στην πολιτική ζωή της Ιωνίας. Κατασκεύασε μεγάλα μηχανικά έργα, μηχανήματα υπολογισμού των αποστάσεων κ.α και έκανε πολλά ταξίδια για εμπορικούς και συγχρόνως επιστημονικούς σκοπούς.
Από τη συμβολή του στην ανάπτυξη της γεωμετρίας αναφέρουμε τις εξής ανακαλύψεις του: 1) Η διάμετρος χωρίζει τον κύκλο σε δύο ίσα μέρη. 2) Κάθε ισοσκελούς τριγώνου οι γωνίες της βάσεις είναι ίσες. 3) Οι κατά κορυφή γωνίες είναι ίσες κ.λ.π. Ο Θαλής θεωρείται ακόμα ότι με την ανακάλυψη της έλξης των ελαφρών σωματιδίων από το τριβόμενο ήλεκτρο, Άνοιξε μια από τις μεγαλύτερες θύρες προς το άγνωστο σύμπαν. Έγινε ο θεμελιωτής του ηλεκτρισμού που υλοποιήθηκε μόνο κατά τους νεότερους χρόνους. Στο Θαλή αποδίδονται και πολλά αποφθέγματα ως εξής: «Το ωραιότερο πράγμα είναι ο κόσμος Γιατί είναι δημιούργημα του Θεού». «Να θυμάται κανείς τους φίλους του και όταν είναι παρόντες και όταν απουσιάζουν». «Δεν πρέπει να καλλωπίζει κανείς την εξωτερική του εμφάνιση, αλλά να είναι ωραίος ως προς τους τρόπους ζωής του». «Να μην αποκτάς πλούτη με άσχημο τρόπο και τα λόγια σου να μη σε κάνουν ώστε να έρχεσαι σε έχθρα με ανθρώπους, με του οποίους έχεις συνάψει δεσμούς εμπιστοσύνης». Κάποιος ρώτησε αν, αν ο άνθρωπος όταν κάνει αδικίες, διαφεύγει την προσοχή των θεών. Και εκείνος απάντησε ότι ούτε όταν σκέφτεται διαφεύγει την προσοχή των θεών. Και όταν είπε ότι καμιά διαφορά δεν υπάρχει ανάμεσα στον θάνατο και στη ζωή, κάποιος τον ρώτησε: «εσύ λοιπόν γιατί δεν πεθαίνεις;». Και ο Θαλής απάντησε: «ακριβώς γιατί δεν υπάρχει καμιά διαφορά».
Έγραψε τα εξής συγγράμματα:
«Ναυτική αστρολογία», «Περί των αρχών», «Περί τροπής», «Περί ισημερίας», «Μετεωρολογία».
Τα κείμενα των συγγραμμάτων του δεν σώζονται, αναφέρονται όμως και σχολιάζονται από διάφορους αρχαίους συγγραφείς: Απολλόδωρος, Σούδα, Καλλίμαχος, Ηρόδοτος, Πλάτων, Αριστοτέλης κ.α.
ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΣ
ΘΕΑΙΤΗΤΟΣ Ο ΑΘΗΝΑΙΟΣ (414 - 367 π.Χ.)
Η ζωή του. Υιός του Ευφρονίου από το Σούνιο. Μαθητής του Θεοδώρου του Κυρηναίου, φίλος του Πλάτωνα και μέλος της Πλατωνικής Ακαδημίας. Τραυματίστηκε στη μάχη της Κορίνθου και πέθανε κατά την επιστροφή του στην Αθήνα. Ο Πλάτων του αφιέρωσε έναν ομώνυμο διάλογό του. Συνεργάστηκε με τον Εύδοξο και βοηθήθηκε από το βιβλίο του τελευταίου «Περί τομής».
Το έργο του. «Πρόταση ασυμμετρίας τετραγωνικών ριζών όλων των μη τετραγωνικών απλών αριθμών»
«Κυβικές ρίζες»
«Ταξινόμηση στο τετράγωνο ασύμμετρων αριθμών»
«Περί των πέντε σχημάτων» : Κατασκευή 5 κανονικών πολυέδρων. 4-έδρου, 6-έδρου (κύβου), 8-έδρου, 12-έδρου και 20-έδρου, τα οποία μπορούν να εγγραφούν σε σφαίρα. Ο Θεαίτητος πρώτος καθιέρωσε τους όρους «οκτάεδρον» και «εικοσάεδρον».
Ο Ευκλείδης βασίζει στα συμπεράσματα του Θεαίτητου το 10ο και το 13ο βιβλίο των «Στοιχείων» του.
Θεμελιωτής της στερεομετρίας
ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΣ ΑΣΤΡΟΝΟΜΟΣ
ΘΕΑΝΩ Η ΘΟΥΡΙΑ (6ος αιώνας π.Χ.)
Η ζωή της. Κόρη του ιατρού Βροντίνου. Μαθήτρια και σύζυγος του Πυθαγόρα (ήταν 36 χρόνια νεώτερή του). Δίδαξε μαθηματικά στις Πυθαγόρειες σχολές της Σάμου και του Κρότωνος. Μετά το θάνατό του ανέλαβε τη διεύθυνση της σχολής και διέδωσε το έργο του στη μητροπολιτική Ελλάδα και στην Αίγυπτο σε συνεργασία με τις θυγατέρες της Δαμώ, Μυρία και Αριγνώτη. Με τον Πυθαγόρα απέκτησε επίσης δύο γιους, τον Μνήσαρχο και τον Τηλαύγη. Είναι η διασημότερη γυναίκα αστρονόμος - κοσμολόγος. Την αναφέρουν οι : Αθήναιος, Σούδα, Διογένης ο Λαέρτιος, Ιάμβλιχος.
Το έργο της. «Βίος Πυθαγόρου» : δεν σώζεται.
«Κοσμολογία»
«Θεώρημα της χρυσής τομής»
«Θεωρία των αριθμών»
«Κατασκευή του σύμπαντος» : Το σύμπαν είναι κατασκευασμένο από αριθμούς και απλές αναλογίες. Αποτελείται από δέκα σφαίρες, που είναι ομόκεντρες και αντιστοιχούν στον Ήλιο, Σελήνη, Κρόνο, Δία, Άρη, Αφροδίτη, Ερμή, Γη, Αντιχθόνα (Αντιγή) και στους αστέρες. Ήλιος, Σελήνη, Κρόνος, Δίας, Άρης, Αφροδίτη και Ερμής κινούνται με ομοιόμορφη κυκλική κίνηση γύρω από «κεντρικόν πυρ». Οι απλανείς αστέρες δεν κινούνται. Κατά την Θεανώ οι αποστάσεις μεταξύ των ομοκέντρων σφαιρών και του κεντρικού πυρός βρίσκονται στην ίδια αριθμητική αναλογία με τα διαστήματα της μουσικής κλίμακας.
«Περί αρετής» : Το αφιέρωσε στο μεγάλο αρχιτέκτονα - πολεοδόμο Ιππόδαμο.
ΑΣΤΡΟΝΟΜΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΩΝ ΓΕΩΓΡΑΦΟΣ
ΘΕΟΔΟΣΙΟΣ Ο ΤΡΙΠΟΛΙΤΗΣ (1ος αιώνας μ.Χ.)
Η ζωή του. Γεννήθηκε στην Τρίπολη Βιθυνίας. Τον αναφέρουν ο Στράβων και η (λεξ.) Σούδα. Ο Θεοδόσιος αναζωπύρωσε το ενδιαφέρον για αστρονομία και γεωγραφία και θεωρείται πρόδρομος του μεγάλου Έλληνα αστρονόμου Κλαυδίου Πτολεμαίου.
Το έργο του. Τα συγγράμματά του είναι :
«Περί ημερών και νυκτών» : Βιβλία 2. Σώζεται σε λατινική μετάφραση. Αστρονομικό έργο. Περιέχει 32 προτάσεις για τη διάρκεια των ημερών και των νυκτών, ανάλογα με τις εποχές του έτους και το γεωγραφικό πλάτος κάθε τόπου. Ασχολείται επίσης με προβλήματα υπολογισμού του χρόνου. Για τη μέτρηση του γεωγραφικού πλάτους είχε εφεύρει συσκευή, όπως αναφέρει ο Βιτρούβιος.
«Περί οικήσεων» : Γεωγραφική μελέτη με στοιχεία μαθηματικής γεωγραφίας σχετικά με τις γήινες ζώνες, οι οποίες ονομάζονται «οικήσεις». Είναι το πρώτο αρχαίο βιβλίο μαθηματικής γεωγραφίας.
«Σφαιρικά» : Βιβλία 3. Διαπραγματεύεται τομές σφαίρας. Σώζονται 25 χειρόγραφα (σε λατινική μετάφραση).
«Υπόμνημα εις το Αρχιμήδους εφόδιον» : Δεν σώζεται. Σχόλια στην μελέτη του Αρχιμήδη «Περί των μηχανικών θεωρημάτων προς Ερατοσθένη έφοδος».
«Αστρολογικά» : Δεν σώζεται. Εξέταζε εκτός από αστρολογικά και καθαρά αστρονομικά προβλήματα.
«Διαγραφαί οίκων» : Διαπραγματεύεται προβλήματα αρχιτεκτονικής. Σώζονται αποσπάσματα.
ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΣ
ΘΕΟΔΩΡΟΣ Ο ΚΥΡΗΝΑΙΟΣ (470-390 π.Χ.)
Η ζωή του. Έλληνας μαθηματικός που ανήκε στη σχολή των Πυθαγορείων και ήταν σύγχρονος του επίσης πυθαγόρειου μαθηματικού Αρχύτα. Για ένα διάστημα δίδαξε στην Αθήνα και μεταξύ των μαθητών του είχε τον Πλάτωνα και το Θεαίτητο. Τον αναφέρουν οι: Ξενοφών, Πλάτων, Πρόκλος κ.α
Το έργο του. Με τις μαθηματικές του έρευνες απέδειξε ότι οι τετραγωνικές ρίζες των αριθμών 3,5,6,7,...17 είναι αριθμοί ασύμμετροι. Δεν σώζεται ο τρόπος με τον οποίο το απέδειξε, η απόδειξή του όμως πρέπει να βασιζόταν σε γεωμετρικά σχήματα. Τις έρευνές του συνέχισε ο μαθητής του Θεαίτητος και συνέβαλαν στη συγγραφή του περίφημου δέκατου βιβλίου των «Στοιχείων» του Ευκλείδη. Πληροφορίες για το Θεόδωρο μας δίνει ο Πλάτωνας στο διάλογο "Θεαίτητος", όπου ο μαθητής Θεαίτητος αναπτύσσει στο Σωκράτη τις θεωρίες του Θεοδώρου για τις τετραγωνικές ρίζες και τους ασύμμετρους αριθμούς.
ΒΟΤΑΝΟΛΟΓΟΣ
ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΣ (372-287 π.Χ.)
Η ζωή του. Γεννήθηκε στην Ερεσό της Λέσβου. Το πραγματικό του όνομα ήταν Τύρταμος, αλλά ο δάσκαλός του Αριστοτέλης για την ευγλωττία του τον ονόμασε Θεόφραστο. Διαδέχθηκε τον Αριστοτέλη στην Περιπατητική σχολή, το γνωστό Λύκειο. Την αξία του φανερώνουν δύο σημαντικές πληροφορίες: είχε συγκεντρώσει γύρω του 2000 μαθητές από όλη την Ελλάδα και κράτησε τη διεύθυνση της σχολής επί 34 χρόνια. Ως φιλόσοφος ο Θεόφραστος ακολουθεί πιστά τον Αριστοτέλη. Πολλές φορές επεκτείνει τις θεωρίες εκείνου, αλλά ποτέ δεν απομακρύνεται απ' αυτές. Κατέκρινε τις προλήψεις και δίδασκε στους μαθητές του την έντιμη ζωή. Παρ' όλα αυτά τον κατηγόρησαν για ασέβεια, όπως πιο μπροστά και τον Αριστοτέλη, αλλά αθωώθηκε από τον Άρειο Πάγο.
Το έργο του. Έγραψε 232 συγγράμματα. Από αυτά σώθηκαν μόνο τα εξής:
1) «Περί φυτών ιστορία» σε δέκα βιβλία.
2) «Περί φυτών αιτία» σε έξι βιβλία. Αυτό θεωρείται φιλοσοφικότερο από το προηγούμενο και του εξασφάλισε τον τίτλο του πατέρα της φυτολογίας. Αποτελεί συνέχεια του προηγούμενου. Προσπαθεί να ερμηνεύσει τα αίτια, στα οποία οφείλονται οι μεταξύ των φυτών διαφορές, με βάση τη θεωρία των 4 αριστοτελικών αιτιών: ύλη, είδος, κινούν, τέλος. Στα δύο πιο πάνω έργα του περιέχονται όχι μόνο οι παρατηρήσεις των ριζοτόμων ιατρών και εμπείρων αγροτών, αλλά και πολλές γνώσεις από προσωπικές παρατηρήσεις. Η εξέταση των φυτών είναι λεπτομερής και πολλές από τις περιγραφές θα μπορούσαν να έχουν γραφεί σήμερα. Ο αριθμός των φυτών που αναφέρονται και που ευδοκιμούν στη Μεσόγειο και στην Ανατολή, είναι 550. Τα φυτά διαιρούνται σε δένδρα, θάμνους, φρύγανα και πόας. «Αι πόαι» σε «λαχανευομένας, κοσμητικάς και φαρμακευτικάς». Τα μέρη των φυτών σε «πολύρριζα, ολιγόρριζα, μονόριζα, φυλλοβόλα και αείφυλλα». Τα δένδρα σε «ορθοφυή και μακροστελέχη, παραβλαστικά και απαράβλαστα, λεπτόφλοια, λειόφλοια και ριζόφλοια». Το ξύλο σε «άινον, φλεβώδες, οζώδες, άοζον, εύσχιστον, εύθραυστον, βαρύ».
3) «Περί λίθων» το οποίο είναι απόσπασμα από μεγαλύτερη πραγματεία περί ορυκτολογίας.
4) «Χαρακτήρες» σε 30 κεφάλαια. Το έργο δε σώθηκε ολόκληρο, είναι όμως μια άριστη απεικόνιση ανθρώπινων χαρακτήρων. Με το έργο του αυτό ο Θεόφραστος έγινε το πρότυπο του Γάλλου ηθογράφου Bruyere και του δικού μας Ανδρέα Λασκαράτου. Κανένας όμως από τους μιμητές του δεν μπόρεσε να φτάσει τη δική του κομψότητα και τη σαφήνεια στο ύφος.
5) «Περί πυρός».
6) «Περί οσμών».
7) «Περί ανέμων».
8) «Περί σημείων υδάτων και πνευμάτων και χειμώνων και ευδιών». Σώζονται αποσπάσματα.
ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΣ ΑΣΤΡΟΝΟΜΟΣ
ΘΕΩΝ Ο ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΥΣ (Β΄ μισό 4ου αιώνα μ.Χ.)
Η ζωή του. Πατέρας της περίφημης μαθηματικού Υπατίας, η οποία ήταν βοηθός του. Έζησε την εποχή του Θεοδόσιου του Μεγάλου. Διευθυντής του «Μουσείου» (Πανεπιστημίου και Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας). Δίδαξε στη σχολή που είχε διδάξει ο Ευκλείδης. Το έργο του αναφέρουν και σχολιάζουν διάφοροι συγγραφείς (Σούδα - Λεξικόν, 950 μ.Χ.).
Το έργο του. Συνολικά έγραψε 13 συγγράμματα. Σώζεται πλήρως το πρώτο βιβλίο από τα «Σχόλια εις την του Πτολεμαίου Πραγματείαν» και αποσπάσματα από τα άλλα.
«Μαθηματικά» (γεωμετρία).
«Αριθμητικά»
«Περί σημείων και εξετάσεως των ορνέων»
«Περί της επιστολής του Σειρίου» («Κυνός»)
«Περί των πλημμυρών του Νείλου»
«Σχόλια εις την του Πτολεμαίου πραγματείαν, Πρόχειρος Κανών»
«Σχόλια εις την Αλμαγέστην του Πτολεμαίου»
«Στοιχεία του Ευκλείδου» : Εξεδόθησαν από το Θέωνα (~ 364 μ.Χ.) και κυκλοφόρησαν σε όλο τον κόσμο μέχρι το 1814 (1450 έτη!). Θεωρείται η καλύτερη έκδοση, διότι ήταν προσαρμοσμένη στις ανάγκες των φοιτητών.
«Μετακίνησις της ισημερίας» : Δέχεται την τιμή που αναφέρει ο Πτολεμαίος, 10 ανά αιώνα. Σημειώνει ότι, κατά τη γνώμη μερικών αστρονόμων, η μετακίνηση δεν μεταβάλλεται προοδευτικά, αλλά περιορίζεται σε μια διακύμανση 80 κατά μήκος του τόξου.
ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΣ
ΙΑΜΒΛΙΧΟΣ Ο ΧΑΛΚΙΔΗΝΟΣ (346 - 414 μ.Χ.)
Η ζωή του. Έζησε στη Ρώμη, όπου σπούδασε στη σχολή του φιλοσόφου Πορφύριου, και στην Αλεξάνδρεια όπου σπούδασε μαθηματικά ως μαθητής του φιλοσόφου και μαθηματικού Ανατόλιου. Ίδρυσε φιλοσοφική σχολή στην Απόμειναν, κοντά στην ιδιαίτερή του πατρίδα τη Χαλκίδα Κοίλης Συρίας (σήμερα Λίβανος). Άσκησε μεγάλη επίδραση στους μαθητές του, που τον αποκαλούσαν «θείον διδάσκαλον». Θεωρείται νεοπλατωνικός φιλόσοφος. Πέθανε στην Αλεξάνδρεια το 414 μ.Χ. Τον αναφέρουν ο Πρόκλος και ο Στοβαίος.
Το έργο του. Μαθηματικά συγγράμματα με τον γενικό τίτλο : «Συναγωγή πυθαγορείων δογμάτων». Απ' αυτά σώζονται:
«Περί Πυθαγορικού βίου»
«Περί κοινής μαθηματικής επιστήμης» : Διαιρείται σε 35 κεφάλαια. Καθορίζεται η φύση των μαθηματικών, προσδιορίζονται οι κοινές αρχές της μαθηματικής επιστήμης. Γίνεται λόγος για τη συνάφεια της μαθηματικής επιστήμης προς τη φιλοσοφία και για τις ωφέλειες που προσφέρουν τα μαθηματικά στις άλλες επιστήμες και τέχνες.
«Περί της Νικομάχου αριθμητικής εισαγωγής» : Ανάπτυξη και πλούσιος σχολιασμός του συγγράμματος του Νικομάχου. Δίνει πολύτιμες πληροφορίες για το έργο των αρχαιότερων μαθηματικών, π.χ. για το περίφημο «επάνθημα» του πυθαγόρειου φιλοσόφου και μαθηματικού Θυμαρίδα. Εκεί αποδεικνύεται ότι οι πυθαγόρειοι ερευνούσαν εξισώσεις με ν αγνώστους, τους οποίους τους παρίσταναν με λέξεις και όχι με σύμβολα, όπως η νεώτερη άλγεβρα.
«Τα θεολογούμενα της αριθμητικής» : Αναφέρονται οι ιδιότητες των αριθμών ως το δέκα, σύμφωνα με τις αντιλήψεις των πυθαγορείων. Παράδειγμα «η τριάς είναι ο πρώτος περιττός αριθμός και δια τούτο είναι τέλειος, διότι αυτός πρώτος δεικνύει εν σύνολον, το οποίον έχει αρχήν, μέσον και τέλος. Εικονίζει το επίπεδον, είναι δε ο πρώτος τριγωνομετρικός αριθμός, διότι 3=1+2. Συμβολίζει προσετί τα τρία είδη τριγώνων, ήτοι το ισόπλευρον, το σκαληνόν και το ισοσκελές. Επίσης δε συμβολίζει τα τρία είδη γωνιών : οξείαν, ανβλείαν και ορθήν, καθώς και τας τρεις διαστάσεις του χρόνου : παρελθόν, παρόν και μέλλον». Το σύγγραμμα περιλαμβάνει αποσπάσματα από το έργο του Ανατόλιου.
Το έργο του Ιάμβλιχου άσκησε μεγάλη επίδραση στους επιστήμονες της Αναγεννήσεως, αφού τα συγγράμματά του έγιναν από την αρχή γνωστά στην Ιταλία από τον Γεώργιο γεμιστό και τον Βησσαρίωνα. Για τον Ιάμβλιχο η μαθηματική επιστήμη «έχει προτεραιότητα έναντι της φυσικής, έχει σαφήνειαν, επιστημονικότητα και αδιαφιλονίκητον βεβαιότητα».
ΑΣΤΡΟΝΟΜΟΣ ΓΕΩΓΡΑΦΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΣ
Η ζωή του. Ο μεγαλύτερος αστρονόμος όλων των λαών και όλων των εποχών. Πατέρας της αστρονομίας. Γεννήθηκε στη Νίκαια της Βιθηνίας. Έζησε και εργάστηκε στη Ρόδο και στην Αλεξάνδρεια. Ο Ίππαρχος θεωρούσε ότι δεν μπορούσε να υπάρξει γεωγραφία χωρίς τη χρησιμοποίηση αστρονομικών μεθόδων για τον προσδιορισμό του γεωγραφικού πλάτους (γνώμων, μεσουράνηση απλανών αστέρων, διάρκεια μεγαλύτερης ημέρας του έτους σ' ένα τόπο). Έτσι προσδιόρισε τις θέσεις διαφόρων πόλεων. Για τα γεωγραφικά μήκη θεωρούσε ότι πρέπει να καθορίζονται από τις διαφορές των τοπικών χρόνων, που γίνονται φανερές στις ηλιακές εκλείψεις.
Οι χάρτες του βασίζονται σε γεωμετρικούς υπολογισμούς και σημείωσαν μεγάλη πρόοδο στην ιστορία της χαρτογραφίας. Προς τιμήν του ονομάστηκε Ίππαρχος ένας κρατήρας της σελήνης. Τον αναφέρει ο Στοβαίος.
ΕΛ ΣΤΟΙΧΕΙΑ
Το έργο του. Εφεύρεση του οργάνου «αστρολάβος» με τη βοήθεια του οποίου μέτρησε ακριβώς τις συντεταγμένες των αστέρων. Ο «αστρολάβος» του Ιππάρχου ήταν σφαιρικός και επιπεδόσφαιρος. Ο επιπεδόσφαιρος επέτρεπε τη χρησιμοποίηση της «στερεογραφικής προβολής», την οποία επίσης ανακάλυψε ο Ίππαρχος, για την εύρεση της ακριβούς ώρας. Τελειοποίηση της «Διόπτρας», οργάνου που επέτρεπε την εκτίμηση της φαινόμενης διαμέτρου του Ήλιου και της Σελήνης, απόσταση και πραγματικό μέγεθός τους. Χρησιμοποίηση και τελειοποίηση παλαιοτέρων οργάνων, όπως «Καθετίον», «Γνώμων», «Πόλος», «Ηλιοτρόπιον ή Σκιάθηρον», «Ηλιορολόγιον», «Κλεψύδρα», «Στερεά σφαίρα», «Υδρολόγιον», «Κρίκοι».
Είναι ο πρώτος που διαίρεσε τους κύκλους των οργάνων σε 3600. Διαπίστωση της σφαιρικότητας της γης. Κατασκεύασε την πρώτη υδρόγειο σφαίρα. Το 134 π.Χ. ανακάλυψε αστέρα που δεν υπήρχε πριν (πιθανώς κομήτη), στον αστερισμό του σκορπιού, και διατύπωσε την αρχή της αστρονομίας, ότι «οι αστέρες δεν είναι αιώνιοι εις τον ουρανόν».
«Κατάλογος των αστέρων του Ιππάρχου» : Έγινε το 127 π.Χ. Σώζεται. Περιλαμβάνει στοιχεία για τους 1039 λαμπρότερους των τότε ορατών αστέρων, όπως το «ουράνιον μήκος και πλάτος» τους (αντίστοιχο με το γεωγραφικό μήκος και πλάτος), δηλαδή τις ουράνιες συντεταγμένες τους. Προσδιορίζει τη διάρκεια του έτους σε 365,24667 ημέρες (η πραγματική είναι 365,242217 ημέρες). Υπολόγισε την «Λόξωσιν της εκλειπτικής» (γωνία της τροχιάς της γης ως προς τον Ισημερινό) σε 230 51΄ (πραγματική 230 43΄την εποχή του Ιππάρχου). Υπολόγισε με βάση τις παρατηρήσεις των εκλείψεων, τη μέση απόσταση σελήνης - γης σε 33,66 φορές τη διάμετρο της γης, (πραγματική τιμή 30,20 φορές) και τη διάμετρο της σελήνης στο 1/3 της διαμέτρου της γης (πραγματική τιμή 0,27). Υπολόγισε χρονολογίες εκλείψεως της σελήνης. Υπολόγισε το μέγεθος του μεγίστου κύκλου της γης σε 39960 χιλιόμετρα (πραγματική τιμή 40000 χλμ), δηλαδή σε προσέγγιση 40 χιλιομέτρων από το πραγματικό! Προσδιόρισε με αστρονομικές μεθόδους τις συντεταγμένες σημείων στην επιφάνεια της γης, προσδιορίζοντας το γεωγραφικό τους πλάτος, ενώ το γεωγραφικό τους μήκος καθοριζόταν μέσω των παρατηρήσεων των εκλείψεων. Παρατηρήσεις πλανητών, πλανητικών τροχιών. Ιδρυτής της επίπεδης και της σφαιρικής τριγωνομετρίας. Έκανε πίνακα των μηκών των χορδών του κύκλου. Πρώτος εφάρμοσε τη «Στερεογραφική προβολή της σφαίρας», δηλαδή την απεικόνιση της σφαιρικής επιφάνειας στο επίπεδο, που χρησιμοποιείται και σήμερα στην κατασκευή γεωγραφικών χαρτών.
Έκανε κριτική στο έργο του Ερατοσθένη.
Τα βιβλία του είναι :
«Περί των αστερισμών»
«Περί της των απλανών συντάξεως»
«Περί της των συναναστολών πραγματείας»
«Περί της των δώδεκα ζωδίων αναφοράς»
«Περί της μεταπτώσεως των τροπικών και εαρινών σημείων»
«Παραλλακτικών βιβλία δύο»
«Περί μεγεθών και αποστημάτων ηλίου και σελήνης»
«Περί της κατά πλάτος μηνιαίας της σελήνης κινήσεως»
«Περί εκλείψεων ηλίου κατά τα επτά κλίματα»
«Περί μηνιαίου χρόνου»
«Περί εμβολίμων μηνών τε και ημερών»
«Περί του ενιαυσίου μεγέθους»
«Περί της πραγματείας των εν κύκλο ευθειών, βιβλία δώδεκα»
«Περί των δια βάρους κάτω φερομένων»
«Προς τον Ερατοσθένη και τα εν τη γεωγραφία αυτού λεχθέντα»
«Εις τους αρίστους»
«Περί των Αράτου και Ευδόξου φαινομένων, βιβλία τρία»
Το τελευταίο αυτό βιβλίο σώζεται. Τα άλλα κάηκαν στον εμπρησμό της Αλεξανδρινής βιβλιοθήκης. Ευτυχώς, εκτενείς περικοπές των βιβλίων του και αναφορά σε αυτά, διέσωσαν διάφοροι αρχαίοι συγγραφείς, όπως ο Πτολεμαίος ο Πλίνιος, ο Στράβων, ο Θέων ο Σμυρναίος, ο Θέων ο Αλεξανδρεύς, ο Πλούταρχος κ.α.
ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΣ
ΙΠΠΑΣΟΣ Ο ΜΕΤΑΠΟΝΤΙΟΣ (5ος αιώνας π.Χ.)
Η ζωή του. Από το Μεταπόντιον της Μ. Ελλάδος. Πυθαγόρειος. Ιδρυτής του «μαθηματικού τμήματος» της Πυθαγορείου σχολής. Μαθητής του Πυθαγόρα.
Τον αναφέρουν οι : Διογένης ο Λαέρτιος, Ιάμβλιχος και Σούδα.
Το έργο του. Ανακάλυψε πως η σχέση πλευράς προς διάμετρο κανονικού πενταγώνου είναι ασύμμετρος αριθμός. Το πεντάγωνο ήταν το αναγνωριστικό σήμα των πυθαγορείων. Η διδασκαλία του διέφερε από εκείνη των ορθοδόξων πυθαγορείων, διότι παραδεχόταν την αρχή του κόσμου ως «υλική» (πυρ), ενώ οι πυθαγόρειοι ως «άυλον» (αριθμοί).
«Μυστικός λόγος» : Σύγγραμμα το οποίο εξέδωσε (κατά τον Διογένη το Λαέρτιο) με το όνομα του Πυθαγόρα.
Κατασκεύασε δοχεία με διάφορες ποσότητες νερού, καθώς και μεταλλικές πλάκες διαφόρου πάχους και έκανε πειράματα ακουστικής. Το πείραμά του με τους «χαλκούς δίσκους» δίνει εκ των υστέρων την επαλήθευση των αναλόγων αριθμών της συνηχήσεως.
Ίδρυσε κύκλο των «ακουσματικών επιστημών», όπως αναφέρει ο Ιάμβλιχος. Η ομάδα αυτή ασχολούνταν με την ακουστική και τις εφαρμογές της.
Από τα έργα του σώζονται αποσπάσματα.
ΓΙΑΤΡΟΣ
ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ (460-377 π.Χ.)
Η ζωή του. Η ευρύτερη και φαεινότερη ιατρική διάνοια, ο δημιουργός της επιστημονικής ιατρικής. Γεννήθηκε στην Κω το 460 π.Χ. Ξεχώρισε την ιατρική από τη θρησκεία και τη μαγεία. Στις θεωρητικές του αντιλήψεις είχε σαν βάση τις επισταμένες παρατηρήσεις που έκανε πάνω στους ασθενείς.
Το έργο του. Υποστήριξε ότι οι ασθένειες οφείλονται σε παθολογικές διαταραχές, όπως επέρχονται στους χυμούς του σώματος. Τους χυμούς τους ξεχώριζε στο αίμα, στο φλέγμα, στην κίτρινη και μαύρη χολή. Διαπίστωσε πως, επί όσο διάστημα υπάρχει φυσιολογική σχέση ανάμεσα στους χυμούς αυτούς, ο οργανισμός λειτουργεί κανονικά, δηλαδή είναι υγιής. Αντίθετα , στις περιπτώσεις που διαταράσσεται η ισορροπία, επέρχονται διαταραχές στη φυσιολογική λειτουργία και ο οργανισμός νοσεί. Διερευνούσε κάθε συνήθεια του ασθενή και ιδιαίτερα τις διαιτητικές του συνήθειες, καθώς και την ψυχική κατάσταση. Παρακολουθούσε τις διάφορες επιδημίες που εμφανίζονταν στη διάρκεια κάθε έτους και έκανε σοβαρές παρατηρήσεις, που καταπλήσσουν σήμερα τους γιατρούς που τις μελετούν. Αναγνώρισε ότι η φυματίωση (φθίση) ήταν μολυσματική αρρώστια. Περισπούδαστο είμαι το βιβλίο του με τον τίτλο " Περί αέρων, υδάτων και τόπων". Σ'αυτό αναφέρεται στην επίδραση που ασκεί στον ανθρώπινο οργανισμό το κλίμα του τόπου. Παρατηρεί ότι το πιο υγιεινό κλίμα έχουν οι τόποι που ο προσανατολισμός τους είναι μεσημβρινός. Τα συγγράμματα του μελετήθηκαν με ενδιαφέρων στη ρωμαϊκή περίοδο και αργότερα. Οι γιατροί που ακολουθούσαν τη διδασκαλία του Ιπποκράτη εκτιμούνταν περισσότερο από τους άλλους, που στηρίζονταν σε διαφορετικές αντιλήψεις τις οποίες είχε διατυπώσει ο Γερμανός γιατρός Παράκελσος. Κατά την εποχή της αναγέννησης αναγνώρισαν οι γιατροί την μεγάλη αξία που είχαν τα συγγράμματα του Ιπποκράτη και επιδόθηκαν με ζήλο στη σπουδή τους. Και στην εποχή μας, που η Ιατρική χάρη στη χρησιμοποίηση του μικροσκοπίου, των ακτίνων Ρέντγκεν, της βιοχημείας και την ανοσοβιολογίας, έχει προοδεύσει εκτιμούνται εξαιρετικά οι αντιλήψεις του Ιπποκράτη περί της Ιατρικής.
ΑΡΧΙΤΕΚΤΩΝ
ΚΑΛΛΙΚΡΑΤΗΣ Ο ΑΘΗΝΑΙΟΣ (5ος αιώνας π.Χ.)
Η ζωή του. Τον αναφέρουν ο Παυσανίας και ο Πλούταρχος.
Το έργο του. «Παρθενών» : Ακρόπολη των Αθηνών. 447 - 438 π.Χ. Συνεργάστηκε με τον Ικτίνο.
«Ναός της Αθηνάς Νίκης» : Ακρόπολη των Αθηνών 427-424 π.Χ. Ο ναός χτίστηκε με πρόταση χορηγία του Ιππόνικου του Καλλίου. Ένας από τους πρώτους Ιωνικούς ναούς, που οικοδομήθηκαν στην ηπειρωτική Ελλάδα. Αμφιπόστηλος με 4 κίονες στις δύο όψεις. Μετά το τέλος των εργασιών και τα εγκαίνιά του, καθώς και την τοποθέτηση του αγάλματος της Αθηνάς, κατασκευάστηκε η Ζωφόρος (περίπου 420 π.Χ.) και το μαρμάρινο στηθαίο περιμετρικά της υπερυψωμένης βάσεως. Ο Καλλικράτης σχεδίασε και το βωμό.
«Επισκευή και ενίσχυση του τείχους της Ακροπόλεως» : Χρησιμοποιήθηκαν, χαμηλά, μεγάλοι ορθογώνιοι ογκόλιθοι και, ψηλά, πλίνθοι. Το μέσο πάχος ήταν 3,60 μέτρα.
«Ναός της Αρτέμιδος» : Αθήνα, κοντά στον Ιλισό 449 π.Χ. Στην ανατολική όχθη του ποταμού, κοντά στην πηγή Καλλιρρόη. Ιωνικός, τετράστηλος, αμφιπόστηλος με 4 κίονες σε δύο όψεις. Κάτοψη κρηπιδώματος 14,60Χ7,8 μέτρα. Σχεδιάστηκε το 1762 από τους Stuart και Revett. Κατεδαφίστηκε από τους Τούρκους το 1778. Σώζονται τμήματα της ζωφόρου στο «Μουσείον της Περγάμου» στο Βερολίνο.
«Ναός του Απόλλωνος» (των Αθηναίων) : Δήλος 425-417 π.Χ. Δωρικός, αμφιπρόστηλος, με 6 κίονες σε κάθε όψη.
«Μακρά τείχη» : 449-446 π.Χ. Συνέδεαν την Αθήνα με τον Πειραιά. Βόρειον και νότιον μακρόν τείχος (σκέλη). Τα δύο τείχη είχαν παράλληλη χάραξη και απόσταση μεταξύ τους 160 μέτρα (περίπου 1 στάδιο). Στην λωρίδα που χωριζόταν περνούσε ο δρόμος. Τις οχυρώσεις περιγράφει ο Θουκυδίδης. Τις διαστάσεις επαλήθευσε ο Ι. Τραυλός. Τα μακρά τείχη είχαν μήκος 6000 μέτρα. Αναφέρεται ότι ο Καλλικράτης κατασκεύασε το νότιο τείχος με εντολή του Περικλή, ενώ το βόρειο υπήρχε από την εποχή του Θεμιστοκλή. Ανάμεσα στα μακρά τείχη, υπήρχε ιερό του Θησέως. Τα τείχη παρέμειναν άθικτα επί 54 έτη. Καταστράφηκαν το 404 π.Χ. όταν οι Λακεδαιμόνιοι κατέλαβαν την Αθήνα. Τα ξανακατασκεύασε ο Κόνων (393 π.Χ.) και τα ενίσχυσε με πύργους και άλλα οχυρά. Σώζονταν λείψανά τους ως τον 19ο αιώνα. Οι περιηγητές Wheeler και Stewart, που επισκέφθηκαν την Ελλάδα το 1676 τα περιγράφουν : Τα θεμέλια και η ανωδομή έχουν πάχος 4 μέτρα. Η θεμελίωση έχει γίνει σε φυσικό βράχο. Το τείχος αποτελείται από μεγάλους ογκόλιθους με ορθογωνική διατομή, αρχίζει από την είσοδο του Πειραιά και ακολουθεί περίπου τη σημερινή οδό Πειραιώς. Το ύψος του ήταν περίπου 20 μέτρα. Κατά διαστήματα υπήρχαν πολλοί πύργοι. Σώζονται 3 πύργοι ορθογωνικής κατόψεως, στο νότιο τείχος. Ο ανατολικός έχει πλάτος 10 μέτρα και ύψος 5 μέτρα. Οι δύο άλλοι είναι μικρότεροι (8Χ5).
ΑΣΤΡΟΝΟΜΟΣ
ΚΑΛΛΙΠΠΟΣ Ο ΚΥΖΙΚΗΝΟΣ (370 π.Χ.)
Η ζωή του. Σπούδασε στην Κύζικο της Μ. Ασίας κοντά στον Πτολέμαρχο, φίλο του Εύδοξου, και τον διαδέχθηκε στη διεύθυνση της Σχολής της Κυζίκου. Αργότερα πήγε στην Αθήνα όπου έγινε μαθητής του Αριστοτέλη.
Προς τιμήν του υπάρχει «Καλλίππειος Κρατήρ» στο σύγχρονο χάρτη της Σελήνης.
Το έργο του. Διόρθωσε και τελειοποίησε το σύστημα των ομόκεντρων σφαιρών του Εύδοξου, με την προσθήκη ακόμα επτά σφαιρών, μιας για τον κάθε ένα από τους τότε θεωρούμενους πλανήτες (Ήλιος, Σελήνη, Ερμής, Αφροδίτη, Άρης, Ζευς, Κρόνος). Χρησιμοποίησε συνολικά 34 σφαίρες. Ασχολήθηκε με παρατηρήσεις των καλούμένων «Εώων επιτολών» και «Εσπερίων δύσεων» των απλανών αστέρων.
Προσδιόρισε με μεγαλύτερη ακρίβεια τη διάρκεια των εποχών του έτους : Άνοιξη 94 ημέρες, καλοκαίρι 92 ημέρες, φθινόπωρο 89 ημέρες, χειμώνας 90 ημέρες. Η ακρίβεια είναι της τάξεως του 0,08 ως 0,44 ημέρες.
Βελτίωση του τότε ημερολογίου που βασιζόταν στον «19ετή κύκλο του Μέτωνος». Ο Κάλλιππος καθόρισε το ημερολόγιο, έτσι ώστε κάθε 76 χρόνια (4Χ19) να παραλείπεται μία μέρα. Έτσι η διάρκεια του έτους είναι 365,25 μέρες και του μηνός 29,53 ημέρες. Η χρονική περίοδος των 76 ετών ονομάστηκε «Κύκλος του Καλλίππου».
«Περί συστήματος των απλανών» : Δεν σώζεται.
ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΣ ΦΥΣΙΚΟΣ
ΚΛΕΑΝΘΗΣ Ο ΑΣΣΙΟΣ (331 - 232 π.Χ.)
Η ζωή του. Γεννήθηκε στην Άσσο Τρωάδος στη Μ. Ασία. Προερχόταν από φτωχή οικογένεια και, πριν ασχοληθεί με την επιστήμη, ήταν πυγμάχος. Σπούδασε στην Αθήνα ως μαθητής του Ζήνωνος, τον οποίο διαδέχθηκε στην σχολή των στωικών (262 - 232 π.Χ.). Τον αναφέρουν οι : Διογένης ο Λαέρτιος, Πλούταρχος, Κλήμης ο Αλεξανδρεύς και Στοβαίος. Απήχηση της διδασκαλίας του έχει επισημανθεί σε έργα των Αράτου, Κικέρωνος, Δίωνος, Χρυσοστόμου και Αποστόλου Παύλου.
Το έργο του. Έγραψε 50 συγγράμματα, τους τίτλους των οποίων έχει διασώσει σε ειδικό κατάλογο ο Διογένης ο Λαέρτιος.
«Περί αισθήσεως»
«Περί ορμής» : Βιβλία 2.
«Των Ηρακλείτου εξηγήσεων» : Βιβλία 4. Το μεγαλύτερο σε έκταση σύγγραμμα του Κλεάνθη.
«Προς Δημόκριτον» : Εξετάζονται θέματα φυσικής.
«Περί χρόνου» : Ο χρόνος ορίζεται ως διάστημα «της του κόσμου κινήσεως».
«Προς Αρίσταρχον» : Καταπολεμά το ηλιοκεντρικό αστρονομικό σύστημα.
Ο Κλεάνθης θεωρεί το πυρ ως την ενεργητική και παθητική πρώτη αρχή και αιτία. Ταυτίζει το πυρ με την «άποιον ύλην και τον θεόν». Οι μεταβολές στη φύση προκαλούνται από την κίνηση του σύμπαντος, η οποία γίνεται από το κέντρο προς την περιφέρεια. Την παγκόσμια αυτή κίνηση αποκαλεί «τόνον». Όταν η κίνηση προχωρεί προς την περιφέρεια, «το πυρ μεταβάλλεται σε ύδωρ». «Ο ήλιος είναι ο ηγεμών του σύμπαντος, ούτος τρέφει το σύμπαν και ζωοποιεί».
Από το έργο του σώζονται αποσπάσματα.
ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΣ ΑΣΤΡΟΝΟΜΟΣ
ΚΟΝΩΝΑΣ Ο ΣΑΜΙΟΣ (3ος αιώνας π.Χ.)
Η ζωή του. Έζησε κυρίως στην Αλεξάνδρεια, όπου προστατευόταν από τον Πτολεμαίο Δ΄ τον Ευεργέτη και τη σύζυγό του Βερενίκη. Ανήκε στην Αλεξανδρινή Σχολή και ήταν διάδοχος του Ευκλείδη. Η επιστημονική του δραστηριότητα σχετίζεται κυρίως με την αστρονομία και την αστρομετεωρολογία, έκανε όμως και πολλές μαθηματικές μελέτες σε συνεργασία με τον Αρχιμήδη, που ήταν μαθητής του. Τον αναφέρουν ο Απολλώνιος ο Περγαίος και ο Πάππος.
Το έργο του. Ανακάλυψε τον έλικα που αργότερα τελειοποίησε ο Αρχιμήδης.
«Αστρονομικό σύγγραμμα»: 7 βιβλία. Αφιερωμένο στον Πτολεμαίο τον Ευεργέτη. Περιέχει μεταξύ άλλων προσωπικές του παρατηρήσεις σχετικά με τις εκλείψεις. Ο Ιππαρχος στήριζε τις εργασίες του στα βιβλία αυτά. Δεν σώζεται.
«Παράπηγμα»: Ημερολόγιο με μετεωρολογικές προβλέψεις και ενδείξεις περί της ανατολής και δύσεως των απλανών. Είχε κάνει σχετικές παρατηρήσεις στη Μεγάλη Ελλάδα (Νότιος Ιταλία-Σικελία) την εποχή του Πτολεμαίου. Τότε γνωρίστηκε και συνδέθηκε με τον Αρχιμήδη. Δεν σώζεται.
Ο Κόνων ανακάλυψε τον αστερισμό που τον ονόμασε ποιητικά «Βερενίκης πλόκαμος» προς τιμή "της πλουσιότατης κόμης" της βασίλισσας της Αιγύπτου Βερενίκης, που ήταν σύζυγος του Πτολεμαίου. Με τον τίτλο αυτό έγραψε ένα ποίημα ο Καλλίμαχος, το οποίο μετέφρασε λατινικά ο Κάτουλλος.
«Κωνικαί τομαί»: Το τέταρτο βιβλίο του Απολλώνιου «Κωνικά» βασίστηκε στην εργασία του Κόνωνος.
ΓΕΩΓΡΑΦΟΣ
ΚΟΣΜΑΣ Ο ΙΝΔΙΚΟΠΛΕΥΣΤΗΣ (6ος αιώνας π.Χ.)
Η ζωή του. Γεννήθηκε στην Αλεξάνδρεια. Έμπορος εισαγωγέας εδωδίμων, ασχολήθηκε με το εμπόριο του πιπεριού. Χριστιανός με πνευματικό δάσκαλο τον Πατρίκιο. Ταξίδεψε στην Άδουλη της Αιθιοπίας (522-525 μ.Χ.) και από εκεί πήγε στην περιοχή του άνω Νείλου και έφτασε ως τις πηγές του γαλάζιου Νείλου. Στη «χρυσοφόρο» Σάσο συνέλεξε τις περίφημες «αξωμιτικές επιγραφές», που αναφέρονται στην εκστρατεία του Πτολεμαίου του Ευεργέτου στην Ασία το 247 π.Χ.. Ταξίδεψε στις τρεις θάλασσες : Μεσόγειο, Ερυθρά και Περσικό κόλπο. Το 520 μ.Χ. πήγε, μέσω Αραβίας και Ανατολικής Αφρικής στις Ινδίες, στη νήσο Ταποβράνη (Κεϋλάνη, Σρι Λάνκα) και στην Κίνα. Μετά την επιστροφή του έγινε μοναχός στην ορθόδοξη Μονή της Αγίας Αικατερίνης στο Σινά. Μοναδική πηγή πληροφοριών για τη ζωή του αποτελεί το ίδιο του το έργο.
Το έργο του. Τα συγγράμματά του είναι :
«Χριστιανική τοπογραφία» : 534 - 547 μ.Χ. Σύγγραμμα αποτελούμενο από 12 βιβλία. Σκοπός του η ίδρυση νέου συστήματος φυσικής γεωγραφίας, σύμφωνα με τη χριστιανική διδασκαλία. Προσπαθεί να καταρρίψει τη θεωρία του Πτολεμαίου για τη σφαιρικότητα της γης, [-1]στηριζόμενος στην Παλαιά Διαθήκη. Σε απλή γλώσσα και με μεγάλη ακρίβεια μας δίνει πληροφορίες για την Αίγυπτο, τις Ινδίες και την Κίνα καθώς και για τις σχέσεις των χωρών αυτών με το Βυζαντινό κράτος. Αναφέρει με σχήματα, ζώα και φυτά των Ινδιών (καρύδα, μπαχαρικά κ.ά.). το 11ο βιβλίο έχει τον τίτλο «Καταγραφή περί ζώων Ινδικών και περί δένδρων Ινδικών και περί Ταπροβάνης νήσου». Σημειώνει ότι στη νήσο Ταπροβάνη είχαν ταξιδέψει οι Έλληνες πολλούς αιώνες πριν απ' αυτόν. Το σύγγραμμα σώζεται.
«Κοσμογραφία» : Δεν σώζεται.
«Αστρονομικοί πίνακες» : Δεν σώζεται.
«Γεωγραφία Ερυθράς Θαλάσσης» : Περιγράφει τις χώρες γύρω από την Ερυθρά θάλασσα. Δεν σώζεται.
«Αστρώα κίνησις» : Δεν σώζεται.
«Χάρτης Ανατολικής Μεσογείου» : Τον έκανε με βάση παλιότερο χάρτη του Εφόρου, του οποίου το έργο είχε μελετήσει.
ΒΟΤΑΝΟΛΟΓΟΣ ΦΑΡΜΑΚΟΠΟΙΟΣ ΓΙΑΤΡΟΣ
ΚΡΑΤΕΥΑΣ Ο ΡΙΖΟΤΟΜΟΣ (2ος - 1ος αιώνας π.Χ.)
Η ζωή του. Έζησε στην αυλή του Μιθριδάτου του Ευπάτορος, βασιλιά του Πόντου, του οποίου ήταν Ιατρός και λεγόταν «ριζοτόμος». Τον αναφέρουν ο Νίκανδρος και ο Πλίνιος.
Το έργο του. «Περί ύλης ιατρικής» : Το συμβουλεύτηκε ο Διοσκουρίδης, ο οποίος επαίνεσε τις περιγραφές του, και άλλοι μεταγενέστεροι. Ασχολείται με την επίδραση των μετάλλων στο ανθρώπινο σώμα.
«Περί μεταλλικών φαρμάκων και αρωμάτων»
«Ριζοτομικόν» : 5 βιβλία. Είχε γραφεί με αλφαβητική σειρά και ήταν εικονογραφημένο. Είναι πιθανό η εικονογράφηση αυτή να είναι εκείνη που αποδίδεται στον Διοσκουρίδη, στο σωζόμενο κώδικα του 6ου αιώνος, που βρίσκεται στην Βενετία. Είναι το παλαιότερο φαρμακογνωστικό έργο. Το έργο δεν σώζεται. Κατά τον Tschirsch υπάρχει πάπυρος σε κάποιο μοναστήρι της Μακεδονίας.
Στον Κωσταντινοπουλίτικο Κώδικα του Διοσκουρίδου υπάρχει εικόνα του Κρατεύα, που προέρχεται από το έργο «Εικόνες» του Ουράρρωνος. (Varro). Ο Λίναιος ονόμασε προς τιμήν του Crataeva ένα γένος φυτών της οικογένειας των Capparidacede.
ΓΕΩΓΡΑΦΟΣ ΓΙΑΤΡΟΣ
ΚΤΗΣΙΑΣ Ο ΚΝΙΔΙΟΣ (5ος αιώνας π.Χ.)
Η ζωή του. Από την Κνίδο της Μ. Ασίας. Σπούδασε στη Σχολή της Κνίδου. Αιχμαλωτίστηκε από του Πέρσες το 417 π.Χ. και έζησε στην Περσική αυλή ως γιατρός του αυτοκράτορα Αρταξέρξη του Β΄ για 15 χρόνια. Το 398 π.Χ. επέστρεψε στην Κνίδο.
Τον αναφέρουν οι : Αριστοτέλης, Διόδωρος, Πλούταρχος και Ορειβάσιος.
Το έργο του. Τα συγγράμματά του είναι :
«Περσικά» : 23 βιβλία. Γεωγραφία και ιστορία της Περσίας.
«Ινδικά» : Το πρώτο βιβλίο σε ελληνικά που ασχολείται αποκλειστικά με την Ινδία, τη γεωγραφία της, τα φυσικά φαινόμενα, τα ήθη και έθιμα των κατοίκων της. Περίληψη του συγγράμματος διέσωσε ο Φώτιος.
«Περίοδος» : 3 βιβλία. Γεωγραφικό έργο.
«Ελλέβορος» : Χρήση και δοσολογία του φαρμάκου.
Χρήση του φυσικού αερίου της Καρμανίας (αρχαία χώρα της Περσίας, σήμερα Κερμάν). Μετέφερε από την Ελλάδα στην Περσία «αλοιφήν εύοσμον εκ καρπίου» (καρυόφυλλο).
ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΣ
ΚΤΗΣΙΒΙΟΣ Ο ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΥΣ (285-222 π.Χ.)
Η ζωή του. Ο Κτησίβιος είναι ο δεύτερος μεγάλος μαθηματικός και εφευρέτης της αρχαίας Ελλάδας μετά τον Αρχιμήδη, όπως προκύπτει από το μεγάλης σημασίας έργο του που δεν έχει μελετηθεί επισταμένα. Θεωρείται ο πατέρας της «Πνευματικής», δηλαδή της επιστήμης που ασχολείται με τον αέρα και τις χρήσεις του, αφού οι πρώτες εργασίες για το θέμα προέρχονται απ' αυτόν. Γνωρίζουμε ότι πρώτος ο Κτησίβιος έγραψε έργο Περί Πνευματικής, το οποίο χάθηκε όπως κι όλα του τα έργα. Χάθηκε και το έργο του Απομνημονεύματα, όπως μας παραδίδει ο Αθήναιος, που αποτελούσε ενιαία συγκρότηση των ερευνών του. Θεωρείται ο ιδρυτής της Αλεξανδρινής Σχολής των μηχανικών και μαθηματικών και πιθανολογείται ότι υπήρξε ο πρώτος που ανέλαβε τη διεύθυνση του Μουσείου της Αλεξάνδρειας. Δυστυχώς γνωρίζουμε ελάχιστα από τη ζωή του. Έζησε ανάμεσα στα 285-222 π.Χ. και ήταν γιος ενός κουρέα από την Ασπόνδια, ένα προάστιο της Αλεξάνδρειας. Για το έργο του μας μιλούν κυρίως ο Βιτρούβιος, και οι Αθήναιος, Φίλων ο Βυζάντιος, Πρόκλος και Ήρων ο Βυζαντινός.
Το έργο του. Με τη μελέτη του Περί Πνευματικής απέδειξε ότι ο αέρας είναι υλικό σώμα και ανακάλυψε πολλούς μηχανισμούς που λειτουργούσαν με την αεροσυμπίεση, αρχής γενομένης με ένα σύστημα κατόπτρων στο κουρείο του πατέρα του. Ανακάλυψε το έμβολο κυλίνδρου, την αντλία πιέσεως, τον κυρτό σίφωνα, βελτίωσε πολλές χρήσεις της κλεψύδρας, καθώς και πολλούς καταπέλτες και άλλες πολεμικές μηχανές που διασώθηκαν. Ασχολήθηκε επίσης με διάφορες μορφές παρέργων, δηλαδή παρακολουθημάτων ή αλλιώς δευτερευόντων μερών, κυρίως στα υδραυλικά ρολόγια όπου χρησιμοποιούσε οδοντωτούς τροχούς και οδοντωτές ράβδους!
Έμεινε γνωστός κυρίως για τρία επιτεύγματά του : α) Την καταθλιπτική αναρροφητική αντλία, β) το υδραυλικό ωρολόγιο και γ) το υδραυλικό μουσικό όργανο, του οποίου σώζεται σπανιότατο ανάγλυφο. Η αντλία του χρησιμοποιείται μέχρι σήμερα σε πολλές χρήσεις και μορφές από τους πυροσβέστες. Για το υδραυλικό ρολόι ο Βιτρούβιος μας πληροφορεί ότι επρόκειτο για μια κατασκευή ξακουστή στην εποχή της, ενώ η εμφάνιση του υδραυλικού μουσικού οργάνου ήταν μια πολύ σημαντική ανακάλυψη για τον πολιτισμό.
Σύγχρονοι μελετητές τον αποκάλεσαν «Έντισον της Πτολεμαϊκής Αλεξάνδρειας».
Άλλα έργα του ήταν:
«Τηλεβόλα όπλα» που λειτουργούσαν με πεπιεσμένο αέρα.
«Ανυψωτικό μηχάνημα», για μεγάλα βάρη, που λειτουργούσε με πίεση νερού.
«Κλεψύδρα» : Αστρονομικό όργανο για τη μέτρηση της "ισημερινής ώρας". Την περιγράφει ο Αθήναιος. Αποτελούνταν από μεταλλικό δοχείο με οπή στον πυθμένα και κυλινδρική βάση, στην οποία συγκεντρωνόταν το νερό. Έτσι ρυθμίζονταν οι «ισοταχείς ρύσεις» και η στάθμη της επιφάνειας του νερού έδειχνε τις ώρες σε μια κλίμακα χαραγμένη στην επιφάνεια του δοχείου. Τα τοιχώματα του δοχείου της βάσεως ήταν από διαφανές υλικό, κατά τον Γαληνό, ώστε να διακρίνεται η στάθμη του ύδατος. Ο Βιτρούβιος αναφέρει ότι στη βάση του κυλινδρικού δοχείου επέπλεε "τεμάχιον φελλού", που επικοινωνούσε με σύστημα οδοντωτών τροχών, οι οποίοι εκινούντο βραδέως μεταβαλλομένου του όγκου και επομένως της πιέσεως του ύδατος. Η Κλεψύδρα του Κτησίβιου ονομαζόταν επίσης «ύδραυλις».
«Υπομνήματα μηχανικά», «Βελοποιητικά» : Συγγράμματα τα οποία δεν σώζονται.
«Περί πνευματικής» : (δηλ. της επιστήμης που ασχολείται με τον αέρα και τις χρήσεις του). Σύγγραμμα που δεν σώζεται.
«Απομνημονεύματα»: Περιγραφή των ερευνών του. Δεν σώζεται.
ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΣ
ΚΤΗΣΙΒΙΟΣ Ο ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΥΣ (285-222 π.Χ.)
Η ζωή του. Ο Κτησίβιος είναι ο δεύτερος μεγάλος μαθηματικός και εφευρέτης της αρχαίας Ελλάδας μετά τον Αρχιμήδη, όπως προκύπτει από το μεγάλης σημασίας έργο του που δεν έχει μελετηθεί επισταμένα. Θεωρείται ο πατέρας της «Πνευματικής», δηλαδή της επιστήμης που ασχολείται με τον αέρα και τις χρήσεις του, αφού οι πρώτες εργασίες για το θέμα προέρχονται απ' αυτόν. Γνωρίζουμε ότι πρώτος ο Κτησίβιος έγραψε έργο Περί Πνευματικής, το οποίο χάθηκε όπως κι όλα του τα έργα. Χάθηκε και το έργο του Απομνημονεύματα, όπως μας παραδίδει ο Αθήναιος, που αποτελούσε ενιαία συγκρότηση των ερευνών του. Θεωρείται ο ιδρυτής της Αλεξανδρινής Σχολής των μηχανικών και μαθηματικών και πιθανολογείται ότι υπήρξε ο πρώτος που ανέλαβε τη διεύθυνση του Μουσείου της Αλεξάνδρειας. Δυστυχώς γνωρίζουμε ελάχιστα από τη ζωή του. Έζησε ανάμεσα στα 285-222 π.Χ. και ήταν γιος ενός κουρέα από την Ασπόνδια, ένα προάστιο της Αλεξάνδρειας. Για το έργο του μας μιλούν κυρίως ο Βιτρούβιος, και οι Αθήναιος, Φίλων ο Βυζάντιος, Πρόκλος και Ήρων ο Βυζαντινός.
Το έργο του. Με τη μελέτη του Περί Πνευματικής απέδειξε ότι ο αέρας είναι υλικό σώμα και ανακάλυψε πολλούς μηχανισμούς που λειτουργούσαν με την αεροσυμπίεση, αρχής γενομένης με ένα σύστημα κατόπτρων στο κουρείο του πατέρα του. Ανακάλυψε το έμβολο κυλίνδρου, την αντλία πιέσεως, τον κυρτό σίφωνα, βελτίωσε πολλές χρήσεις της κλεψύδρας, καθώς και πολλούς καταπέλτες και άλλες πολεμικές μηχανές που διασώθηκαν. Ασχολήθηκε επίσης με διάφορες μορφές παρέργων, δηλαδή παρακολουθημάτων ή αλλιώς δευτερευόντων μερών, κυρίως στα υδραυλικά ρολόγια όπου χρησιμοποιούσε οδοντωτούς τροχούς και οδοντωτές ράβδους!
Έμεινε γνωστός κυρίως για τρία επιτεύγματά του : α) Την καταθλιπτική αναρροφητική αντλία, β) το υδραυλικό ωρολόγιο και γ) το υδραυλικό μουσικό όργανο, του οποίου σώζεται σπανιότατο ανάγλυφο. Η αντλία του χρησιμοποιείται μέχρι σήμερα σε πολλές χρήσεις και μορφές από τους πυροσβέστες. Για το υδραυλικό ρολόι ο Βιτρούβιος μας πληροφορεί ότι επρόκειτο για μια κατασκευή ξακουστή στην εποχή της, ενώ η εμφάνιση του υδραυλικού μουσικού οργάνου ήταν μια πολύ σημαντική ανακάλυψη για τον πολιτισμό.
Σύγχρονοι μελετητές τον αποκάλεσαν «Έντισον της Πτολεμαϊκής Αλεξάνδρειας».
Άλλα έργα του ήταν:
«Τηλεβόλα όπλα» που λειτουργούσαν με πεπιεσμένο αέρα.
«Ανυψωτικό μηχάνημα», για μεγάλα βάρη, που λειτουργούσε με πίεση νερού.
«Κλεψύδρα» : Αστρονομικό όργανο για τη μέτρηση της "ισημερινής ώρας". Την περιγράφει ο Αθήναιος. Αποτελούνταν από μεταλλικό δοχείο με οπή στον πυθμένα και κυλινδρική βάση, στην οποία συγκεντρωνόταν το νερό. Έτσι ρυθμίζονταν οι «ισοταχείς ρύσεις» και η στάθμη της επιφάνειας του νερού έδειχνε τις ώρες σε μια κλίμακα χαραγμένη στην επιφάνεια του δοχείου. Τα τοιχώματα του δοχείου της βάσεως ήταν από διαφανές υλικό, κατά τον Γαληνό, ώστε να διακρίνεται η στάθμη του ύδατος. Ο Βιτρούβιος αναφέρει ότι στη βάση του κυλινδρικού δοχείου επέπλεε "τεμάχιον φελλού", που επικοινωνούσε με σύστημα οδοντωτών τροχών, οι οποίοι εκινούντο βραδέως μεταβαλλομένου του όγκου και επομένως της πιέσεως του ύδατος. Η Κλεψύδρα του Κτησίβιου ονομαζόταν επίσης «ύδραυλις».
«Υπομνήματα μηχανικά», «Βελοποιητικά» : Συγγράμματα τα οποία δεν σώζονται.
«Περί πνευματικής» : (δηλ. της επιστήμης που ασχολείται με τον αέρα και τις χρήσεις του). Σύγγραμμα που δεν σώζεται.
«Απομνημονεύματα»: Περιγραφή των ερευνών του. Δεν σώζεται.
ΠΗΓΗ
https://www.science.eisodos.com/
© 2026 Επιστημονικά άρθρα, επιλεγμένα από τον κ. Ιωάννη Παπαευσταθίου - science
