Στην αρχαία Αθήνα, στη γιορτή των Απατουρίων, τα μικρά αγόρια προσέφεραν μια τούφα από τα μαλλιά τους στους θεούς για να εγγραφούν στη φρατρία
Η έννοια και η χρήση της λέξης παρουσιάζουν αρκετές ενδιαφέρουσες πτυχές:
Κουρά και ενηλικίωση: Στην αρχαία Αθήνα, στη γιορτή των Απατουρίων, τα μικρά αγόρια προσέφεραν μια τούφα από τα μαλλιά τους στους θεούς για να εγγραφούν στη φρατρία (στους πολίτες).
Πένθος και Ιερουργία: Στην αρχαιότητα έκοβαν τα μαλλιά τους ως ένδειξη πένθους για τον θάνατο ενός αγαπημένου προσώπου ή αφιερώνονταν σε ναούς. Η εξέλιξη της λέξης "κουράζω": Η λέξη κουράζω προέρχεται από το αρχαίο κουρά. Στα παλαιότερα χρόνια, η «κουρά» χρησιμοποιούνταν ως τιμωρία (ο καταναγκαστικός δημόσιος εξευτελισμός με ξύρισμα του κεφαλιού). Μετέπειτα, πήρε τη σημασία της σωματικής κόπωσης.
Θρησκευτική κουρά: Στη χριστιανική παράδοση, η μοναχική κουρά είναι η ιερή τελετή κατά την οποία ο δόκιμος μοναχός κόβει τα μαλλιά του σταυροειδώς, συμβολίζοντας την υποταγή του κόσμου και την αφιέρωσή του στο Θεό.
2. Διαβατήριες Τελετές και Ενηλικίωση Η κουρά σηματοδοτούσε το πέρασμα από την παιδική ηλικία στην ώριμη ζωή.Τα Κουρεώτια (Απατούρια): Στην Αθήνα, κατά την τρίτη ημέρα των Απατουρίων, οι έφηβοι έκοβαν για πρώτη φορά τα μακριά μαλλιά της παιδικής τους ηλικίας. Τα μαλλιά αυτά αφιερώνονταν συνήθως στον Απόλλωνα ή στον τοπικό ποταμό-θεό, που θεωρούνταν τροφός των νέων (Κουροτρόφος).Η Σπαρτιατική παράδοση: Στη Σπάρτη, οι νέοι είχαν κοντά μαλλιά κατά την εκπαίδευσή τους. Όταν όμως γίνονταν πλήρεις πολίτες και πολεμιστές (γύρω στα 20), άφηναν μακριά μαλλιά, καθώς ο Λυκούργος θεωρούσε ότι η μακριά κόμη κάνει τους όμορφους να φαίνονται ενδοξότεροι και τους άσχημους πιο φοβερούς στη μάχη.
Στην αρχαία Ελλάδα, τα μαλλιά θεωρούνταν πηγή ζωτικής δύναμης, υπερηφάνειας και ομορφιάς. Η κοπή τους (κουρά) δεν ήταν ποτέ μια απλή αισθητική επιλογή, αλλά μια πράξη με βαθύ συμβολισμό, στενά συνδεδεμένη με το πένθος και τις μεταβάσεις της ζωής.
1. Η Κουρά ως Ένδειξη ΠένθουςΗ κοπή των μαλλιών αποτελούσε την πιο κοινή και άμεση εκδήλωση θλίψης για την απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου.Θυσία στον νεκρό: Οι συγγενείς έκοβαν τις μπούκλες τους και τις εναπέθεταν πάνω στο σώμα του νεκρού ή στον τάφο του.Συμβολισμός: Η πράξη αυτή συμβόλιζε την προσφορά ενός κομματιού του εαυτού τους στον εκλιπόντα, ως ένδειξη αιώνιας σύνδεσης και σεβασμού.Ιστορικές αναφορές: Στην Ιλιάδα, ο Αχιλλέας και οι Μυρμιδόνες καλύπτουν το σώμα του νεκρού Πατρόκλου με τα κομμένα μαλλιά τους. Επίσης, ο Ορέστης προσφέρει πλόκαμο των μαλλιών του στον τάφο του πατέρα του, Αγαμέμνονα.Κοινωνική εικόνα: Οι πενθούντες κυκλοφορούσαν δημόσια με κοντοκουρεμένα μαλλιά, σηματοδοτώντας στην υπόλοιπη κοινότητα την κατάσταση της θλίψης τους.
2. Διαβατήριες Τελετές και Ενηλικίωση Η κουρά σηματοδοτούσε το πέρασμα από την παιδική ηλικία στην ώριμη ζωή.Τα Κουρεώτια (Απατούρια): Στην Αθήνα, κατά την τρίτη ημέρα των Απατουρίων, οι έφηβοι έκοβαν για πρώτη φορά τα μακριά μαλλιά της παιδικής τους ηλικίας. Τα μαλλιά αυτά αφιερώνονταν συνήθως στον Απόλλωνα ή στον τοπικό ποταμό-θεό, που θεωρούνταν τροφός των νέων (Κουροτρόφος).Η Σπαρτιατική παράδοση: Στη Σπάρτη, οι νέοι είχαν κοντά μαλλιά κατά την εκπαίδευσή τους. Όταν όμως γίνονταν πλήρεις πολίτες και πολεμιστές (γύρω στα 20), άφηναν μακριά μαλλιά, καθώς ο Λυκούργος θεωρούσε ότι η μακριά κόμη κάνει τους όμορφους να φαίνονται ενδοξότεροι και τους άσχημους πιο φοβερούς στη μάχη.
3. Γαμήλιες ΤελετέςΠριν από τον γάμο, η κοπή των μαλλιών συμβόλιζε το τέλος της παρθενικής ζωής. Αφιέρωση στις Θεές: Οι νεαρές κοπέλες, λίγο πριν παντρευτούν, έκοβαν μια τούφα από τα μαλλιά τους και την προσέφεραν σε θεότητες που προστάτευαν τον γάμο και την οικογένεια, όπως η Ήρα, η Άρτεμις και οι Μοίρες.
Ο Μέγας Κουρέας και η Κορυφαία (ενός χορού που δεν υπάρχει πια), βρίσκονται ολομόναχοι μαζί σ’ έναν κόσμο κατεστραμμένο, αφύσικο και αγνώριστο πια. Με μέσον σωτηρίας ένα ψαλίδι κουράς και τον κατακερματισμένο Λόγο προσπαθούν να θυμηθούν όσα ξέχασαν και να επαναφέρουν τη φυσική τάξη των πραγμάτων. Σ’ αυτή την προσπάθεια, η κουρά της Κορυφαίας - αμνού αποτελεί την έσχατη χειρονομία στην υπονόμευση της φυσικής τάξης και της επανάληψης ως εθιμικού δικαίου που κρατά την κοινότητα σε συνοχή. Τα μαλλιά προσφέρονται με αντάλλαγμα έναν νέο, "ανάλαφρο" και "αναμάρτητο" εαυτό. Το κειρόμενο σώμα πρέπει να λατρευτεί, αλλιώς η τελετή θα μείνει μόνον στην περιγραφή και η φύση θα ξαναγίνει αμείλικτη. Η Κουρά είναι μια αλληγορία περί φύσεως, μια σκληρή και τρυφερή τελετουργία σ’ έναν διαλυμένο κόσμο που αντιστέκεται στη φυσική καταστροφή του. Ο Μέγας Κουρέας και η Κορυφαία, "το τελευταίο ζευγάρι στη γη", θα αλληλολατρευτούν για να μπορέσουν να σώσουν τη Μητέρα Φύση τους, τη Μεγίστη Κομμώτρια των πάντων. Από το ://www.igoumenitsamuseum.gr/
Η αρχαία ελληνική γραμματεία παρουσιάζει την τελετουργική κοπή μαλλιών ως βαθύ σύμβολο πένθους και αποχωρισμού, με κεντρικά παραδείγματα την Ιλιάδα του Ομήρου, τις Χοηφόρους του Αισχύλου και την Άλκηστη του Ευριπίδη.( Η «Άλκηστις» είναι τραγωδία του ποιητή Ευριπίδη και διδάχθηκε για πρώτη φορά στα Μεγάλα Διονύσια την άνοιξη του 438 π.Χ. επί άρχοντος Γλυκίνου.) Στην Ιλιάδα, ο Αχιλλέας κόβει τα μαλλιά του για τον Πατρόκλο, ενώ στις Χοηφόρους η μπούκλα του Ορέστη οδηγεί στην αναγνώριση, και στην Άλκηστη ο Άδμητος διατάζει γενικό κούρεμα πένθους.
Οι διαχρονικοί συμβολισμοί της κόμης
Από τις ανθρώπινες μορφές που εικονίζονται στις τοιχογραφίες από το Ακρωτήρι της Σαντορίνης ένας σημαντικός αριθμός παριστάνουν άτομα νεαρής ηλικίας, αγόρια και κορίτσια, με το κεφάλι εν μέρει ξυρισμένο. Επειδή ο βαθμός ξυρίσματος με το αντίστοιχο είδος κόμμωσης φαίνεται να παριστάνει συγκεκριμένη ηλικιακή βαθμίδα του εικονιζόμενου προσώπου, η απεικόνιση των νεανικών μορφών στα σπίτια του Ακρωτηρίου ενδέχεται να απαθανατίζει τη μετάβασή τους από μια ηλικιακή βαθμίδα σε άλλη μέσα από κάποια τελετουργική διαδικασία. Μάλιστα υπάρχει πλήρης ομοφωνία μεταξύ των μελετητών ότι το κτίριο που συμβατικά έχει αποκληθεί Ξεστή 3 στο Ακρωτήρι, φαίνεται πως ήταν αφιερωμένο σε τέτοιου είδους διαβατήριες τελετές. Τόσο το μέγεθος και η εσωτερική του διαρρύθμιση όσο και η θεματολογία του τοιχογραφικού του διακόσμου σε συνδυασμό με την παντελή απουσία οικοσκευής δεν αφήνουν πολλά περιθώρια για διαφορετική ερμηνεία του.
Οι νεανικές μορφές με κεφάλια κατά τόπους ξυρισμένα δεν αποτελούν αποκλειστικότητα της θηραϊκής τέχνης. Η απουσία τους από τα σπαράγματα των Κρητικών τοιχογραφιών που έχουν φτάσει ώς εμάς μπορεί να οφείλεται σε τυχαίο γεγονός, αφού δεν φαίνεται να απουσιάζουν από άλλες μορφές τέχνης, όπως είναι τα λίθινα ή ελεφάντινα έργα μικρογλυπτικής. Παιδιά με ιδιόρρυθμα ξυρισμένα κεφάλια εικονίζονται επίσης και στην αρχαία αιγυπτιακή τέχνη τουλάχιστον από την εποχή του Αρχαίου Βασιλείου.
Η απουσία γραπτών πηγών για τις περιόδους, στις οποίες ανάγονται τα εν λόγω έργα αρχαίας τέχνης, δεν μας επιτρέπει να έχουμε άμεση πληροφόρηση για τη σημασία της κόμμωσης των μορφών, στις οποίες αναφερόμαστε. Τόσο όμως οι αρχαιοελληνικές πηγές όσο και η παγκόσμια ανθρωπολογική έρευνα παρέχουν άφθονα παραδείγματα, μέσα από τα οποία καταδεικνύεται ότι ο συμβολισμός που κρύβεται στον τρόπο της κόμμωσης έχει χαρακτήρα και παγκόσμιο και διαχρονικό. Είναι δε αυτός ο χαρακτήρας που μας επιτρέπει να συναγάγουμε συμπεράσματα για την ερμηνεία των νεανικών μορφών στην τέχνη της Θήρας.
Οι πληροφορίες που αντλούμε από τις αρχαίες ελληνικές πηγές είναι αρκετά κατατοπιστικές για την σημασία που έδιναν οι αρχαίοι Έλληνες στην κόμη και στον τρόπο, με τον οποίο την διαχειρίζονταν. Η κοπή των μαλλιών σε ένδειξη πένθους και η αφιέρωσή της στον τάφο του νεκρού αποτελούσε πανελλήνιο έθιμο, καθώς μας πληροφορούν ποιητές όπως ο Όμηρος (Οδυσ. δ: 197, ω: 45, Ιλ. Ψ: 46, 150), ο Αισχύλος (Χοηφόροι: 6) ή ο Ευριπίδης (Φοίνισσες, 322. Ηρακλής Μαινόμενος, 1389-1392. Άλκηστις, 512. Ιππόλυτος, 336).
Ως ζωγράφος του Οινοκλή ονομάζεται αναγνωρίσιμος ζωγράφος (αγγειογράφος) αγνώστου ονόματος που άκμασε περί το 480-470 π.Χ. σε αρχαίο αττικό εργαστήριο. Το συμβατικό όνομα αυτό έδωσε πρώτος ο Τζον Μπίζλι. Έχουν βρεθεί σχεδόν 60 αγγεία που είναι διακοσμημένα με τα καλλιτεχνήματά του, μεταξύ των οποίων και ένα αφιερωμένο βάζο που φέρει την «καλή» επιγραφή ΟΙΟΝΟΚΛΗΣ ΚΑΛΟΣ.
Πριν από τη μάχη
Η περιποίηση της κόμης από τους Σπαρτιάτες πριν από τη μάχη απέβλεπε στην ανάδειξη της αρρενωπής τους εμφάνισης, του ανδρισμού τους. Αντίθετα, το έθιμο να μένουν αξύριστοι ή να αφήνουν ατημέλητα τα μαλλιά τους σε περίοδο πένθους οι άνδρες, τόσο στην αρχαία Αθήνα, όσο και σε πολλές περιοχές της Ελλάδας ακόμη και σήμερα, μάλλον διάθεση να υποβαθμιστεί ο ερωτισμός αποκαλύπτει. Την ίδια διάθεση μάλλον προδίδει το αρχαίο έθιμο να κουρεύουν οι χήρες τα μαλλιά τους, συνήθεια που σήμερα έχει αντικατασταθεί από την κάλυψη του κεφαλιού με μαύρο μαντίλι. Προφανώς, στην υποβάθμιση της θηλυκότητας και κατάπνιξη του ερωτισμού αποβλέπει η κάλυψη του κεφαλιού με μαύρο μαντίλι από τις καλόγριες του ορθόδοξου χριστιανικού δόγματος.
Αν θεωρήσουμε ότι η διαβατήρια τελετή από την παιδική ηλικία στην εφηβεία συμβόλιζε την οριστική εξαφάνιση της προηγούμενης προσωπικότητας του ατόμου και την ανάδυση ενός νέου υποκειμένου, η κοπή των μαλλιών που τη συμβόλιζε έμοιαζε σαν υποκατάστατο ανθρωποθυσίας. Με το να αφιερώνουν δε τα παιδιά τα κομμένα μαλλιά τους σε μια θεότητα, μια νύμφη ή ένα ποταμό, ως ανταπόδοση για την ανατροφή τους (θρεπτήρια), επισφράγιζαν αυτή τη θυσία.
Αναφέρονται αρκετά σχετικά παραδείγματα. Ο Αχιλλέας έτρεφε την κόμη του για τον ποταμό Σπερχειό, καθώς μας πληροφορεί ο Όμηρος (Ιλ. Ψ 142), ενώ, σύμφωνα με τον Αισχύλο (Χοηφόροι, 6), ο Ορέστης είχε αφιερώσει τον θρεπτήριο βόστρυχό του στον ποταμό Ίναχο. Από τον Ηρόδοτο (IV, 34) πληροφορούμαστε ότι τα παιδιά των κατοίκων της Δήλου, κορίτσια και αγόρια, πριν από το γάμο αφιέρωναν τα μαλλιά τους επάνω στον τάφο (σήμα) των δύο Υπερβορείων παρθένων, Λαοδίκης και Υπερόχης, που είχαν προστρέξει στην Λητώ για να της συμπαρασταθούν κατά τον τοκετό. Στην Τροιζηνία επίσης οι κοπέλες πριν από τον γάμο τους προσέφεραν την κόμη τους προς τιμήν του Ιππολύτου, στο Άργος προς τιμήν της Ήρας, ενώ στα Μέγαρα τα αφιέρωναν επάνω στον τάφο της Ιφινόης.
Στην Πάρο η ανάθεση της κόμης κατά την εφηβεία γινόταν στον Ασκληπιό και την Υγεία, ενώ στους Δελφούς από τα αγόρια αφιερωνόταν ο μπροστινός βόστρυχος. Μάλιστα η πράξη αυτή ονομαζόταν Θησηίς, επειδή πιστευόταν ότι αυτός που την είχε εγκαινιάσει ήταν ο Θησεύς.
Στην Αθήνα η τρίτη ημέρα της εορτής των ομοπατορίων, της εγγραφής δηλαδή των αγοριών στους καταλόγους των εφήβων, ήταν αφιερωμένη στην κουρά και λεγόταν κουρεώτις. Για να γιορτάσουν το γεγονός οι νέοι πριν να κουρευτούν, «πριν αποκείρασθαι», έκαναν σπονδή στον Ηρακλή, τα λεγόμενα οινηστήρια. Όσο για την αρχαία Σπάρτη, για να γίνουν δεκτά τα αγόρια στην αγέλη, σε ηλικία επτά ετών, έπρεπε να έχουν ξυρίσει το κεφάλι τους.
Ο Ζωγράφος του Νίκωνος, είναι ένας Αθηναίος «ερυθρόμορφος» αγγειογράφος που ζωγράφησε την πρώιμη κλασική περίοδο, περίπου το 470–450 π.Χ. Το συμβατικό του όνομα προέρχεται από την επιγραφή «ΝΙΚΩΝ ΚΑΛΟΣ» (ο Νίκων είναι όμορφος) που εντοπίζεται σε πολλά από τα έργα του
Υποκαθιστά ανθρωποθυσία
Ο συμβολισμός της κόμης, όπως πολύ συνοπτικά τον είδαμε στην αρχαία Ελλάδα, καθώς δείχνουν οι εθνογραφικές και ανθρωπολογικές παρατηρήσεις, είχε και έχει χαρακτήρα διαχρονικό και παγκόσμιο. Σύμφωνα με τις μελέτες αυτές, οι αλλαγές που συντελούνται κατά την εφηβεία και τον γάμο και έχουν σχέση με τη σεξουαλική υπόσταση των εμπλεκόμενων ατόμων, συμβολίζονται με σημαντικές μεταβολές στον τρόπο κόμμωσης. Η κόμη θεωρείται κατά κάποιο τρόπο ως η και ανάλογη είναι η συμπεριφορά προς αυτήν. Το κούρεμα ή το ξύρισμα του κεφαλιού ενίοτε ισοδυναμεί με συμβολικό ευνουχισμό, ενώ η τελετουργική κοπή των μαλλιών, ως θυσία μέρους αντί του όλου, υποκαθιστά ανθρωποθυσία. Απεριόριστη σεξουαλικότητα συχνά δηλώνεται με τα μακριά μαλλιά, περιορισμένη με τα μισοξυρισμένα ή σφιχτοδεμένα μαλλιά, ενώ το εντελώς ξυρισμένο κεφάλι είναι ενδεικτικό πλήρους αποχής. Παραδείγματος χάριν, στους ορεσίβιους πληθυσμούς της Βιρμανίας και του Assam τα ανύπαντρα κορίτσια τρέφουν κοντά μαλλιά ή έχουν το κεφάλι εντελώς ξυρισμένο. Αντίθετα οι παντρεμένες γυναίκες έχουν μακριά μαλλιά. Στους Βραχμάνες της Νότιας Ινδίας η τελετουργική κουρά και το ξύρισμα του κεφαλιού αποτελεί το προκαταρκτικό στάδιο, ένα χρόνο περίπου πριν από τη μύηση στα θρησκευτικά καθήκοντα. Από αυτή τη στιγμή και μετά το ξυρισμένο κεφάλι, εκτός από μια τούφα μαλλιά, αποτελεί θρησκευτικό δόγμα και συμβολίζει την πλήρη αποχή από γενετήσιες σχέσεις. Το ίδιο προφανώς σημαίνει το ξύρισμα του κεφαλιού της ινδουίστριας χήρας. Ανάμεσα στους βουδιστές της Κεϋλάνης, μοναχοί και μοναχές παραμένουν άγαμοι και έχουν το κεφάλι ξυρισμένο, ενώ οι διάγοντες κανονική σεξουαλική ζωή διατηρούν μακριά μαλλιά. Ως μέρος της διαβατήριας τελετής από την παιδική ηλικία στην εφηβεία το ξύρισμα ή το μερικό κούρεμα των μαλλιών της κεφαλής έχει παρατηρηθεί επίσης στις φυλές της κάτω κοιλάδας του ποταμού Κογκό στην Αφρική, στους Ινδιάνους της Νότιας Βραζιλίας, μεταξύ των Yuracares της Βολιβίας, καθώς και στην περιοχή του σημερινού Rio de Janeiro.
Έθιμο που επιβιώνει έως τις μέρες μας
Το κόψιμο της κόμης, ως συμβολικός θάνατος, φαίνεται ότι επιβιώνει ως τις μέρες μας σε διάφορες εκδηλώσεις του βίου, δημόσιου και ιδιωτικού. Η κοπή μιας τούφας μαλλιών στη θεμελιώδη διαβατήρια τελετή του ορθόδοξου χριστιανού, τη βάπτιση ή η «κουρά» ενός μοναχού πριν από τη χειροτόνησή του, ασφαλώς συμβολίζουν τον «θάνατο» της παλιάς (αμαρτωλής) προσωπικότητας του ατόμου, προκειμένου με τη βάπτιση και τη χειροτονία αντίστοιχα να γεννηθεί νέος άνθρωπος, όπως ακριβώς συμβαίνει και με τους Βραχμάνες.
Το ίδιο θα μπορούσε να υποστηριχτεί και για την παλιά συνήθεια να κουρεύονται «εν χρω» οι νεοσύλλεκτοι στρατιώτες, αφού έτσι εκμηδενιζόταν, «πέθαινε» η δυναμική προσωπικότητα του νέου άνδρα και τη θέση της έπαιρνε το υποταγμένο και πειθήνιο άτομο.
Η παγκόσμια αντίληψη για τον συμβολισμό της κόμης, όπως αδρομερώς παρουσιάστηκε, επιβεβαιώνεται και από την ενσωμάτωσή της ως δόγμα πλέον στις θρησκείες που εκκολάφτηκαν σε διάφορες περιοχές του πλανήτη.
Πηγή: Καθημερινή, Χρ. Γ. Ντούμας, 23/5/10 μέσω :www.archaiologia.gr/
ΑΛΛΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΑ
Corvin Michel 1998, (επιμ.)Dictionnaire encyclopédique du théâtre, Larousse, In Extenso, T. 1, Paris.
Ευριπίδης, Μήδεια-Κύκλωψ-Άλκηστις (προλεγόμενα Γιάννης Κορδάτος, εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια Παναγής Λεκατσάς), Δαίδαλος-Ι. Ζαχαρόπουλος,, χ.χ.,
Kitto H.D.F. 1993, Η αρχαία ελληνική τραγωδία5, (μτφρ. Λ. Ζενάκος), Παπαδήμας, Αθήνα.
Lesky Albin 1993, Η τραγική ποίηση των αρχαίων Ελλήνων: Ο Ευριπίδης και το τέλος του είδους2, (μετφρ. Νίκος Κ. Χουρμουζιάδης), Τόμος Β', ΜΙΕΤ.
Χουρμουζιάδης Νίκος 1986, Ευριπίδης Σατυρικός, Στιγμή, Αθήνα..
Επικουρία εικόνων και με χρήση ΑΙ και αρχείο ΑΡΧΑΙΟΓΝΩΜΩΝ
