EΠΑΙΝΟΣ
Luigi Beschi
Ε Π Ι Σ Τ Η ΜΟΝ Ι Κ Η Ε Π Ι Μ Ε Λ Ε Ι Α
Α. ∆εληβορριάς, Γ. ∆εσπίνης, Α. Ζαρκάδας
ΠΡΩΤΌΤΥΠΟΣ ΤΙΤΛΟΣ Ο ιστορικός χαρακτήρας ορισµένων αναθηµατικών αναγλύφων και η προβολή του αναθέτη τους
ΕΥΓΕΝΙΑ ΒΙΚΕΛΑ
ΜΙΑ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ ΑΝΑΓΛΥΦΩΝ, που αναφέρονται σε ιστορικά γεγονότα και τιµητικές διακρίσεις ατόµων, σχε-τιζόµενων άµεσα µε αυτά, είναι ως γνωστόν τα αττικά ψηφισµατικά ανάγλυφα. Τους επαίνους, τις διακρίσεις και τα προνόµια απονέµουν συνήθως µε ψηφίσµατα η βουλή και ο δήµος, αλλά και άλλες αρχές, δηµόσιες ή όχι, όπως οι δήµοι, οι φυλές, οι φρατρίες, οι οργεώνες κ.λπ Τα πρόσωπα τιµώνται για συγκεκριµένα γεγονότα και πράξεις τους που αναφέρονται στις επιγραφές. Κάτι ανάλογο, όχι όµως τόσο σαφές και έκδηλο, παρουσιάζεται, κατά τη γνώµη µου, και σε ορισµένα µνηµεία της κατηγορίας των αναθηµατικών αναγλύφων των κλασικών χρόνων. Οι επιγραφές που τα συνοδεύουν δίνουν ιστορικά στοιχεία για την ανάθεση και τον αναθέτη, προβάλλο-ντας έτσι κατά ιδιαίτερο τρόπο το πρόσωπό του.
Αφορµή για αυτές τις σκέψεις µας δίνει το µοναδικό, από κάθε άποψη, αµφίγλυφο του Τηλεµάχου (εικ. 1), το οποίο αποκαταστάθηκε και ερµηνεύθηκε µε υποδειγµατικό τρόπο από τον αξιαγάπητο “µουσικό άνδρα” Luigi Beschi. Στην κύρια πλευρά του αµφιγλύφου απεικονίζεται ο Τηλέµαχος µε τη στάση και τη χειρονοµία του τυπικού ικέτη σύµφωνα µε την εικονογραφία των αναθηµατικών αναγλύφων των αρχών του 4ου αι. π.Χ.4 Εάν έλειπε η επιγραφή στον πεσσό στήριξης, ασφαλώς οι παραστάσεις των δύο πλευρών του αµφιγλύφου δεν θα συσχετίζονταν µε το συγκεκριµένο πρόσωπο και την πρωτοβουλία του για την εισαγωγή της λατρείας του Ασκληπιού στην Αθήνα και την ίδρυση του Ασκληπιείου στη νότια κλιτύ της Ακρόπολης. Το χρονικό της εγκατάστασης της νέας λατρείας, στο οποίο αναφέρεται η επιγραφή, αποτελεί µια ιστορική µαρτυρία, εφόσον το κείµενό της επιτρέπει τον χρονικό προσδιορισµό των γεγονότων και διευκολύνει σε ορισµένο βαθµό και την αναγνώριση των µορφών και των συµβόλων τους. Με την έννοια αυτή, ο Τηλέµαχος έστησε ένα “ιστο-ρικό” ανάγλυφο, στο οποίο η επιγραφή συνδυάζεται µε την εικονογραφία, συµπληρώνοντας έτσι η µία την άλλη. Παράλληλα όµως, ο αναθέτης εξαίρει στο ιστορικό χρονικό τον εαυτό του προβάλλοντας τον ρόλο του στην εισαγωγή της λατρείας και της ίδρυσης του ιερού εκ µέρους του, ώστε να γνωρίζουν όλοι οι επισκέπτες στο τέµενος σε ποιον οφείλουν αυτήν την προσφορά, την «ευεργεσία». Τελικά, πρόκειται για ένα είδος αυτοπροβολής και διαφήµισης, καθώς ο αναθέτης θεωρεί την πράξη του άξια δηµόσιας µνείας και προβολής.
Η σηµειολογία των παραστάσεων του αµφιγλύφου και ο «σουρρεαλιστικός», όπως πολύ εύστοχα χαρα-κτηρίζεται από τον Beschi,7 τρόπος παράστασης, όπου ο µύθος και η λατρευτική και τοπογραφική πραγµατι-κότητα συνυπάρχουν µε εικονογραφικούς υπαινιγµούς, θυµίζουν τον τρόπο παράστασης των λεγόµενων ιστορικών αναγλύφων των ρωµαϊκών χρόνων, όπου γεγονότα και πρόσωπα συνωθούνται παράλληλα µε µυθικές σκηνές, προγραµµατικές συµβολικές απεικονίσεις και συγκεκριµένους τοπογραφικούς προσδιορισµούς. Η σύγκριση, βέβαια, δεν προχωρεί πιο πέρα. Η “σεµνή” προβολή του Τηλεµάχου γίνεται µέσω του κειµένου της επιγραφής και δικαιολογείται από την ευσέβειά του, ενώ η εµφαντική προβολή των Ρωµαίων αυτοκρατόρων γίνεται µε προκαθορισµένη ιδεολογική γλώσσα προς χάριν των ιδίων.
Εικ. 1. Το µνηµείο του Τηλεµάχου [φωτ.: ΑSAtene 88, I (2002) 23 εικ. 7].
Η προβολή του αναθέτη στα αναθηµατικά ανάγλυφα έχει σχέση µε κάποιο ιστορικό γεγονός, µια νίκη ή µια ευεργεσία. Ο Τηλέµαχος ευεργέτησε την Αθήνα µε την εισαγωγή της λατρείας ενός θεού παρηγορητικού και θερα-πευτή και µε την ίδρυση ιερού προς τιµήν του. Συνήθως στα αναθηµατικά ανάγλυφα ο αναθέτης προσδιορίζεται µε το όνοµά του και µόνο, το οποίο συχνά αναγράφεται είτε στο πλαίσιο του αναγλύφου, είτε στον πεσσό στήριξής του. Στην πλειοψηφία των περιπτώσεων, ίσως και λόγω του περιορισµένου πλάτους των αναγλυφικών συν-θέσεων, το όνοµα δεν συνοδεύεται από πατρωνυµικό και δηµοτικό.
Άλλοι τρόποι προσδιορισµού του αναθέτη δεν υπάρχουν. Τα φυσιογνωµικά χαρακτηριστικά των αναθετών, εκτός από πολύ λίγες εξαιρέσεις, δεν αποδίδονται· 3 σε πολλές µάλιστα περιπτώσεις και ο ίδιος ο αναθέτης δεν απεικονίζεται 4
Ιδρυτές ιερών και εισαγωγείς λατρειών εµφανίστηκαν και πριν από τον Τηλέµαχο, όπως ο Πήγασος ο Ελευθερεύς, ο Σοφοκλής ή ο Θεµιστοκλής, 5 ή λίγο µετά, όπως η Ξενοκράτεια. 6 Έως ένα βαθµό συµµετείχαν στην αποκατάσταση ή στην ανακαίνιση ιερών ο Αρχέ-δαµος 7 και ο Κηφισόδοτος. Ο Κηφισόδοτος συνέδεσε την πράξη του µε ανάθεση αµφιγλύφου και συνοδευτική επιγραφή, όπως και η Ξενοκράτεια. 9 Η ίδρυση ιερού µε ιδιωτική πρωτοβουλία, που γίνεται γνωστή από το α′ µισό του 5ου αι. στην Αθήνα, µπορεί να θεωρηθεί απόηχος του πνεύµατος της δηµοκρατίας που επέτρεπε την ελεύθερη ατοµική έκφραση.2 Η ίδρυση ενός ιερού προβάλλει τον ιδρυτή του.2
Η επιγραφή της Ξενοκράτειας δεν περιέχει τις πληροφορίες για τη χρονολόγηση του αναγλύφου, όπως π.χ. την αναφορά του ονόµατος επωνύµου άρχοντος. Βέβαια, η αναθέτις αναφέρει τον δήµο της, είναι εποµένως ιστορικό πρόσωπο, και επεξηγεί την αιτία της ανάθεσης, δηλαδή τη διαπαιδαγώγηση από τους κουροτρόφους θεούς του γιου της Ξενιάδη. Πάντως, η παράσταση του αναγλύφου, παρ’ όλες τις ιδιοτυπίες της,2 δεν ξεφεύγει από τα πλαίσια της παραδοσιακής απεικόνισης αναθέτη
- θεότητας των αναθηµατικών αναγλύφων, όπου ο χώρος της οραµατικής συνάντησης είτε καθόλου, είτε ελάχιστα υποδηλώνεται.23
Παρόµοιες διαφορές µε το αµφίγλυφο του Τηλεµά-χου χαρακτηρίζουν και το αµφίγλυφο του Κηφισοδότου. Στην επιγραφή της µίας πλευράς αναφέρεται ο Κηφισόδοτος ως αναθέτης του αναγλύφου, καθώς και ενός βωµού. Η παράσταση στην πλευρά αυτή προφανώς αναφέρεται στις λατρευόµενες θεότητες του ιερού του Φαλήρου,24 ενώ στην άλλη πλευρά αναπτύσσεται ο τοπικός µύθος µε θέµα την απαγωγή της Ιασίλης από τον Έχελο. Έτσι, συνδέεται ο αναθέτης µε τον τόπο της ανάθεσης, καθώς η ίδια η παράσταση προσφέρει µια έµµεση τοπογραφική µαρτυρία. Σε σχέση µε το ανάγλυφο της Ξενοκράτειας, η απουσία της παράστασης της µορφής του Κηφισοδότου και, κυρίως, της αναφοράς ως προς την αφορµή ή την αιτία για την ανάθεση του µνηµείου, αποδυναµώνει κάπως την προβολή του αναθέτη.
Εικ. 2. Αναθηµατικό ανάγλυφο. Ελευσίνα, Αρχαιολογικό Μουσείο, αρ. ευρ. 5101 (φωτ.: Αρχείο Γερµανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου Αθηνών, αρ. 0535).
Στην ίδια βαθµίδα προβολής του αναθέτη µπορούν να ενταχθούν ανάγλυφα επώνυµων ιδιωτών µε πατρώνυµο και δηµοτικό, όπως λ.χ. το ανάγλυφο του Νεοπτολέµου ή της Αριστονίκης,25 αλλά και ανάγλυφα στα οποία το δηµοτικό του αναθέτη γίνεται γνωστό από άλλη γραπτή πηγή, όπως στο ανάγλυφο του ∆ηµοκράτους και ∆ηµο-χάρους, που χρονολογείται περί το 440 π.Χ.26 Το ανά-γλυφο του αναθέτη Νεοπτολέµου αποτελεί ιδιαίτερη περίπτωση, παρόλο ότι ο ίδιος δεν παριστάνεται σε αυ-τό. Όµως, από τα στοιχεία που έχουµε για το πρόσωπό 27 και από την πρόσφατη ερµηνεία της παράστασης του αναγλύφου2 αποκαλύπτεται ότι ο Νεοπτόλεµος επιλέγει τη θεµατική της αναγλυφικής παράστασης µε κίνητρο, όχι µόνο να προβάλει την προσωπική του σχέση µε τον Απόλλωνα και τους ∆ελφούς, αλλά και να υπογραµµίσει την πολιτική αξίωση των Αθηναίων για τον Απόλλωνα Πατρώο ως γεννήτορα των Ιώνων.29 Αντίθετα, ο Πυθόδωρος Επιζήλου ( G I 816) αναγνω-ρίζεται κατά πάσα πιθανότητα από τον τύπο αλλά και τη θέση που απεικονίζεται στο θραύσµα του αναθηµατικού αναγλύφου που ανέθεσε “στους θεούς”30 (εικ. 2). Ως ίππαρχος, πρέπει να αναγνωριστεί στον ιππέα που προ-ηγείται στην επάνω ζώνη και κατακρηµνίζει τον εχθρό σε κάποια µάχη του Πελοποννησιακού πολέµου.3 Τα ανάγλυφα του Νεοπτολέµου και του Πυθοδώρου έχουν το πλεονέκτηµα ότι οι αναθέτες είναι γνωστοί από γρα-πτές πηγές. Αλλά και η ίδια η παράστασή τους είναι συνεπίκουρη της ερµηνείας.
Μια άλλη κατηγορία αποτελούν αναθηµατικά ανάγλυφα που απεικονίζουν αναθέτες ως νικητές, κάποτε µε την παρουσία της Νίκης που τους προσεγγίζει για να τους απονείµει το βραβείο, χωρίς όµως συνοδεία επιγραφής, γεγονός που δεν βοηθά τη σύνδεση µε συγκεκριµένα ιστορικά πρόσωπα.32 Για το ανάγλυφο π.χ. του τέλους του 5ου αι. π.Χ. που ανασυγκρότησε ο Waywell από δύο κοµµάτια στο Λονδίνο και στην Αθήνα υπέθεσαν ότι αναθέτης του είναι ο Αλκιβιάδης, µετά τις νίκες των αρµάτων του στην Ολυµπία, και ότι εικονίζεται ο ίδιος ως ηνίοχος.33 Η µορφή αριστερά ίσως είναι η θεά Αθηνά, χωρίς όµως τα προσδιοριστικά της σύµβολα. Σε ένα άλλο ανάγλυφο των αρχών του 4ου αι. ο αναθέτης εικονίζεται µετωπικά, µε τρίποδα δίπλα του και στεφάνι. Προφανώς πρόκειται για χορηγό που είχε βραβευθεί.34 Μοναδική σκηνή προσωπικής προπαγάνδας αποτελεί το υστερο-κλασικό ανάγλυφο της Θάσου (εικ. 3),35 όπου ο νικητής τοποθετεί, συγκρατεί ή και αφαιρεί ο ίδιος το στεφάνι στο κεφάλι του,36 ενώ στο άρµα είναι ηνίοχος η ίδια η Νίκη. Στην περίπτωση όµως αυτή, όπως στην προηγού-µενη ή σε άλλες συγγενικές ανεπίγραφες παραστάσεις µε νικητές αγώνων, µόνον οι συµπολίτες του αναθέτη που σύχναζαν στο ίδιο ιερό, θα µπορούσαν να γνωρίζουν τον αυτοπροβαλλόµενο αναθέτη και να τον συσχετίσουν µε το γεγονός της συγκεκριµένης νίκης.
Έτσι, τα αναθηµα-τικά ανάγλυφα της οµάδας αυτής µόνον ως προβαθµίδα του φαινοµένου που εξετάζεται θα µπορούσαν να θεωρη-θούν, αφού λείπουν τα στοιχεία εκείνα που θα προσδιόριζαν το πρόσωπο του αναθέτη. Βεβαίως, για ορισµένα απο-σπασµατικά σωζόµενα ανάγλυφα µε νικητές δεν µπορεί να αποκλεισθεί η ύπαρξη συνοδευτικής επιγραφής που θα περιείχε στοιχεία για το πρόσωπο, τον χρόνο και τον τόπο. Η «Selbstdarstellung»37 σ’ αυτές τις περιπτώσεις θα πληρούσε όλες τις προϋποθέσεις.38
Είναι προφανές ότι µε τα αναθηµατικά ανάγλυφα που αφιερώνουν σε ιερά οι νικητές αγώνων ευχαριστούν τη θεότητα µε αυτό το αντίδωρο. Εξυπακούεται όµως ότι και οι ίδιοι διαιώνιζαν µέσω αυτών τη φήµη τους. Τα έργα αυτά, ελεύθερα στηµένα στον υπαίθριο χώρο των κύριων ιερών των τόπων καταγωγής των νικητών, αποτελούσαν µέσο προβολής τους στο κοινωνικό τους περιβάλλον. Άλλωστε, η τιµή που τους είχε απονεµηθεί ήταν και δόξα για τις γενέθλιες πόλεις τους· συνεπώς τα ατοµικά αναθήµατα λάµβαναν και προεκτάσεις συλλο-γικής έκφρασης. Συνιστούσαν µια άλλη µορφή προσφο-ράς προς την πόλη που δικαιολογούσε την αυτοπροβολή των δωρητών, µετριοπαθή βέβαια, εάν µάλιστα έλειπε η επιγραφή.
Είτε πάντως οι αναθέτες ήσαν νικητές αγώνων, εί-τε ιδρυτές ιερών, είναι βέβαιο ότι τα ανάγλυφα που ανέθεταν ήταν ένα µέσο προπαγάνδας.39 Καθοριστικό στοιχείο των µνηµείων αυτών είναι ότι αποτελούσαν προσωπικές αναθέσεις ζώντων, που µε αφορµή συγκε-κριµένη πράξη επιζητούσαν την “τιµητική” διαιώνιση των πράξεών τους. Η σκοπιµότητα της ανάθεσης αδυνάτιζε την όποια άλλη ευσεβή πρόθεση ευχαριστίας, ικεσίας ή ακόµα της απλής έκφρασης σεβασµού, που συνήθως συνόδευε την προσφορά ενός αναθηµατικού αναγλύφου.40
Εικ. 4. Αναθηµατικό ανάγλυφο.
Σπάρτη, Αρχαιολογικό Μουσείο, αρ. ευρ. 5343 (φωτ.: H. R. Goette).
Σε δύο ανάγλυφα ελληνιστικών χρόνων από τη Λακωνία η αφορµή για την απόδοση τιµής είναι σαφής. Απευθύνονται και τα δύο στην Άρτεµη, που έχει στο ένα το προσωνύµιο Ευλακία και στο άλλο το προσωνύµιο Αρίστη. Το πρώτο ανάγλυφο του β′ µισού του 3ου
4 ανατίθεται από τους Κυνοσουρείς στη θεά προς τιµήν του Ανταµένη, ο οποίος είχε κατασκευάσει και εποπτεύσει µε επιτυχία ένα αποχετευτικό έργο. Ίσως η πρώτη µορφή µετά τον βωµό και απέναντι στη θεά, η µεγαλύτερη σε ύψος και µε πυξίδα, µάλλον, στο χέρι να παριστάνει τον τιµώµενο. Στο δεύτερο ανάθηµα των αρχών του 2ου αι.42 (εικ. 4) τιµώνται από το κοινόν των υπευθύνων ενός υδραγωγείου οι κατονοµαζόµενοι τρεις άνδρες, που κατασκεύασαν µια κρήνη κοντά στο ιερό της θεάς. Οι τιµώµενοι απεικονίζονται προσερχόµεοιστη θεά σεβίζοντες. Η πρωτοβουλία της τίµησης των θνητών στα δύο αυτά ανάγλυφα αναλαµβάνεται από άλλους φορείς. Εποµένως διαφοροποιούνται από τα προηγούµενα, χωρίς ωστόσο να συγκαταλέγονται στα ψηφισµατικά.43 Ανάγλυφα σαν αυτά πλησιάζουν, φυσικά σε µικροκλίµακα, τα µεγαλόπρεπα µνηµεία της ελλη-νιστικής εποχής, που υπηρετούσαν πολιτικές σκοπιµό-τητες και στόχευαν στην προβολή και τη συνακόλουθη δοξαστική παρουσία των αστών ευεργετών και ιδιαίτερα των εν δράσει στο πολιτικό γίγνεσθαι των πόλεων.44
Οι προβαλλόµενες µορφές δεν ξεχωρίζουν µε ατοµικά χαρακτηριστικά, αν και ο εγκωµιασµός είναι έκδηλος. Στο παράδειγµα του αναγλύφου του Αρχελάου από την Πριήνη ο ποιητής-αναθέτης,45 που δεν αναφέρεται µε το όνοµά του, προβάλλει το πρόσωπό του µε διάφορους τρόπους: το άγαλµά του, στηµένο σε βάθρο, αποτελεί την κατάληξη του υπό τη σκέπη του ∆ία κατερχόµενου θιάσου των Μουσών και του Πύθιου Απόλλωνα, ενώ στην κάτω από αυτό ζώνη σεβίζουν ( αποδίδουν τιμή) τον Όµηρο, θεοποιηµένο πρόγονο του ποιητή, προσωποποιήσεις ηθικών αξιών.
∆ύο ακόµη ανάγλυφα είναι λίγο πρωιµότερα46 από το µνηµείο του Τηλεµάχου. Είναι και τα δύο λακωνικά. Το πρώτο είναι το θραύσµα στήλης από το Αµυκλαίο47 (εικ. 5), που πιθανότατα συνδέεται µε νίκη σε πένταθλο του Αινήτου, τον οποίο αναφέρει ο Παυσανίας, ΙΙΙ 18, 5. ∆ια-κρίνεται τµήµα της αριστερής πλευράς της θωρακικής χώρας του κορµού του αθλητή µε ανασηκωµένο βραχίονα. Η στήλη όµως αυτή προφανώς ανατέθηκε στο ιερό του Απόλλωνα από την οικογένεια του νικητή και όχι από τον ίδιο, ο οποίος πέθανε στην Ολυµπία κατά τη στέφάνωσή του, όπως παραδίδει ο Παυσανίας. Στην πράξη αυτή διαβλέπει κανείς την επιθυµία προβολής της οικογένειας πλέον, διαµέσου ενός εξέχοντος µέ-λους της. Το δεύτερο (εικ. 6α-β) είναι µια στενόµακρη στήλη, ιδιόµορφη, καθόσον η παράσταση αποτελεί τρόπον τινά µια απλή επίστεψη της ενεπίγραφης στήλης.
Εικ. 5. Αναθηµατικό ανάγλυφο. Σπάρτη, Αρχαιολογικό Μουσείο, αρ. ευρ. 940 (φωτ.: Αρχείο Γερµανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου Αθηνών, αρ. 1981/551).
Η ανάθεση είναι εδώ από τον ίδιο τον ∆αµόνονα στην Αθηνά Πολιούχο. Το µεγάλο κείµενο που ακολουθεί είναι µια δοξαστική παράθεση των νικών του ∆αµόνονος σε συγκεκριµένους αγώνες.48 Στην παράσταση απεικο-νίζεται το τέθριππο µε τον ηνίοχο. Κατά τη γνώµη µου, το ανάθηµα αυτό είναι και το σαφέστερο στην κλίµακα αξιολόγησης των αναγλύφων µε ιστορικό χαρακτήρα και το προκλητικότερο σε αναφορά µε την προβολή του αναθέτη: καταγράφει όλες τις νίκες που κέρδισε. Η διαφορά του µε το ανάγλυφο του Τηλεµάχου έγκει-ται στο ότι ο Τηλέµαχος προβάλλεται ως «ευεργέτης»στο θρησκευτικό πεδίο, ενώ ο ∆αµόνον ως νικητής σε αθλητικούς αγώνες.
Εικ. 6β. Αναθηµατικό ανάγλυφο, λεπτοµέρεια.
Σπάρτη, Αρχαιολογικό Μουσείο, αρ. ευρ. 440 (φωτ.: Αρχείο Γερµανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου
Αθηνών, αρ. 2000/25. 20).
Και οι δύο πάντως ωφέλησαν τις γενέτειρές τους και δικαιολογούνται για την αυτοπρο-βολή τους.49
Παρόµοια σύµπτωση ιστορικού περιεχοµένου του αναγλύφου και τιµητικής προβολής του αναθέτη σε αναθηµατικό ανάγλυφο έχουµε στο ανάγλυφο του Πυθοδώρου Επιζήλου (εικ. 2) γύρω στα 420 π.Χ., που µνηµονεύθηκε ήδη.50 Ο αναθέτης, που αναφέρεται µε το όνοµα και την ιδιότητά του ως ιππάρχου, παριστάνεται πρώτος από τους άλλους ιππείς5 σε νικηφόρα µάχη, η οποία αναπτύσσεται σε δύο ζώνες. Η µορφή του, όπως ακριβώς συµβαίνει σε αυτά τα χρόνια,52 δεν εµφανίζε-ται µε φυσιογνωµικά χαρακτηριστικά. Απεικονίζεται όπως ο Τηλέµαχος και οι άλλοι πιστοί αναθέτες, καθώς και όσοι ετιµώντο µε τιµητικά αγάλµατα στα κλασικάχρόνια.53 Εάν τη µάχη θα πρέπει να τη θεωρήσουµε ως ιδεατή απεικόνιση µάχης, όπως πιστεύει ο Gauer,54 αυτό δεν αδυνατίζει την ένταξη του έργου στην κατηγορία αναγλύφων µε ιστορικό χαρακτήρα. Πρόκειται για ένα ιστορικό-τιµητικό ανάγλυφο.
Με τα παραδείγµατα αυτά φαίνεται ότι η προβολή ή η αυτοπροβολή των αναθετών στα ελληνιστικά και αργό-τερα τα ρωµαϊκά χρόνια έχει τις ρίζες της στα κλασικά χρόνια, οπότε και πρωτοεµφανίζεται η αντίληψη της ιστορικότητας.55 Βέβαια, η θρησκευτική αναγκαιότηταπου υπαγόρευε τα ιδιωτικά αυτά αφιερώµατα στα αρχαϊ-κά και τα κλασικά χρόνια ήταν το πρωταρχικό κίνητρο,56 αντίθετα µε εκείνα των µεταγενέστερων χρόνων, όπου το θρησκευτικό κίνητρο ήταν δευτερεύον ή προσχηµα-τικό 57 Ωστόσο, ο δρόµος προς τα ιδιωτικά µνηµεία τιµής και δόξας, τα οποία συνδέονταν µε συγκεκριµένα ιστο-ρικά γεγονότα και πληµµύρισαν τους δηµόσιους χώρους από τον Αλέξανδρο και εξής, είχε ήδη ανοίξει από τον 5ο αι. π.Χ. στα αναθηµατικά ανάγλυφα, όπως και σε άλλα µνηµεία ιδιωτών.58
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
A. S. Henry, Honours and Privileges in Athenian Decrees
(Hildesheim 1983) 1.
2 C. L. Lawton, Attic Document Reliefs (Oxford 1995) 7.
3 L. Beschi, Il monumento di Telemachos, fondatore dell’ Asklepieion Ateniese, ASAtene 45/46, N.S. 29/30 (1967/1968) 381-436· ο ίδιος, Il rilievo di Telemachos ricompletato, AAA 15 (1982) 31-43· ο ίδιος, Culti stranieri e fondazioni private nell’Attica classica: alcuni casi, ASAtene 80, Ser. III,2 (2002) Ι, 13-42. Πρόσφατες αναφορές: J.-Chr. Wulfmeier, riechische Doppelreliefs (Münster 2005) 37-42· J. W. Riethmüller, Askle-pios Heiligtümer und Kulte 2/1 (Heidelberg 2005) 241-50 εικ. 34· Μ. Sapariti, στο: E. Greco, Topografia di Atene. Sviluppo urbano e monumenti dalle origini al III secolo d.C. 1 (Paestum 2010) 184 F 18 εικ. 92.
4 M. Edelmann, Menschen auf griechischen Weihreliefs
(Würzburg 1999) 37.
5 Η ευεργεσία νοείται µε την έννοια της ωφέλειας που προέκυψε στους πολίτες από την εισαγωγή της λατρείας του θεραπευτή θεού. Φυσικά αντιδιαστέλλεται από τις ευεργεσίες των ελληνιστικών ηγεµόνων στις οποίες είχαν επενδυθεί πολιτικές σκοπιµότητες, αξιώσεις και ανταγωνιστικές φιλο-δοξίες µετά τη διάλυση των πόλεων κρατών. Στο θέµα: K. Bringmann, Geben und Nehmen. Monarchische Wohltätigkeit und Selbstdarstellung zum Zeitalter des Hellenismus (Berlin 2000) ιδ. 180-83. Πρβλ. και H. Kotsidu, Τιµή και δόξα. Ehrungen für hellenistischer Herrscher im griechischen Mutter-land und in Kleinasien unter besonderen Berücksichtigung der archäologischen Denkmäler (Berlin 2000) 13-16, 550, 592-99. H ευεργεσία αποτελεί κύριο µέσο αυτοπροβολής στα ελλη-νιστικά χρόνια: B. Hintzen-Bohlen, Herrscher-repräsentation im Hellenismus. Untersuchungen zu Weihgeschenken, Stiftungen und Ehrenmonumenten in den mutterländischenHeiligtümern Delphi, Olympia, Delos und Dodona (Köln, Weimar 1992) 11.
6 Για τις προϋποθέσεις και τα κίνητρα της αφιέρωσης αναθηµάτων γενικά βλ. B. Laum, Stiftungen zu der grie-chischen und römischen Antike. Ein Beitrag zur antiken Kul-turgeschichte (Berlin 1914) 242-43· Bringmann (σηµ. 5) 52-53, 54 (για την περίοδο πριν από την ελληνιστική)· A. Comella, Immagini e scrittura nei rilievi votivi attici di periodo classico, στο: I. Colpo κ.ά., Iconografia 200/. Immagini e immaginari dall’antichità classica al mondo moderno. Atti del convegno in-ternazionale Venezia 26-28 gennaio 200/. Antenor Quaderni 5 (Roma 2006) 119-29.
7 Βeschi, Culti stranieri (σηµ. 3) 21. Στην κύρια πλευρά της παράστασης που απεικονίζει το όραµα του Τηλέµαχου, καθώς προσέρχεται ως ικέτης στον Ασκληπιό και την Υγιεία, υπάρχει σηµειωτική αναφορά στο πλοίο που µετέφερε τον θεό στο λιµάνι της Ζέας.
Πρβλ. Βeschi, Culti stranieri (σηµ. 3) 24-25 για την τοπογραφία της νότιας πλευράς της Ακρόπολης.
9 O όρος «ιστορικά ανάγλυφα» έχει τελευταία δώσει τη θέση του στον παλαιότερο «κρατικά ανάγλυφα» (Staatsreliefs): F. Fless, Historische Reliefs, στο: Th. Fischer (επιµ.), Die römischen Provinzen (Stuttgart 2001) 181.
0 M. Torelli, Typology and Structure of Roman Historical Reliefs (Michigan 1982) 3, µε αναφορά στην ελληνιστική πα-ράδοση. Για τον αποσπασµατικό χαρακτήρα της διήγησης: ebenda 125, ενώ για την τυποποίηση, τη συµβατικότητα και τον επιλεκτικό χαρακτήρα τους βλ. Fless (σηµ. 9) 179-82. Πρόσφατα, P. Schollmeyer, Römische Plastik (Darmstadt 2005) 66-70.
1 Για τον προσδιορισµό του όρου: Ἀριστοτ., Ῥητορ , 1361α 28-36. Πρβλ. και Ἀριστοτ., Ἠθ. Νικοµ., 1101 β 31-34. Ανα-λυτικά για τη σηµασία της απονοµής τιµών που προϋποθέτει ευεργεσία βλ. Kotsidu (σηµ. 5) 13, ιδιαίτερα για τα ελληνι-στικά χρόνια 592-99.
2 G. Neumann, Probleme der griechischen Weihreliefs (Τübingen 1979) 73-74· E. Vikela, Attische Weihreliefs und die Kult-Topographie Attikas, AM 112 (1997) 240· Edelmann (σηµ. 4) 66. 103.
3 Edelmann (σηµ. 4) 10-11. 91.
4 Ο αναθέτης απουσιάζει στα µυθολογικά ανάγλυφα και σε όσα, είτε η θεότητα µόνη παριστάνεται, είτε απεικονίζο-νται συνάξεις θεών που συνδιαλέγονται µεταξύ τους [Das-einsbild και Sacra Conversazione, αντίστοιχα: U. Hausmann, Die griechischen Weihreliefs (Berlin 1960) 34. 37].
5 Ο Πήγασος από τις Ελευθερές αποτελεί ιδιαίτερη περίπτωση: εισήγαγε, άγνωστο πότε, τη λατρεία του ∆ιο-νύσου στην Αθήνα συνεπικουρούµενος από το µαντείο των
∆ελφών (Παυσ. Ι 2, 5). Ο Σοφοκλής ίδρυσε ιερά για τον Ηρακλή Μηνυτή (Vita Soph. I 129, 45-51 [Westermann]), ο Θεµιστοκλής για την Άρτεµη Αριστοβούλη [J. Travlos, Pictorial Dictionary of Ancient Athens (London 1971) 121-23]. Γενικά για τις πρωτοβουλίες ιδιωτών σχετικά µε τις λατρείες: M. Jost, Sanctuaires publics et sanctuaires privés, Ktema 23 (1998) ιδ. 302-05· A. Purvis, Singular Dedications.
Founders and Innovators of Private Cults in Classical Greece
(New York 2003) 1-13. Για θρησκευτικούς λόγους, οργάνωση λατρείας κ.ά. υπήρχε η ανταµοιβή της έγκτησης: J. Pečírka, The Formula for the Grant of Enktesis in Attic Inscriptions, Acta Universitatis Carolinae, Phil et Hist. Mon. XV (Prague 1966)· Henry (σηµ. 1) 204-21. Άγνωστο αν για τον Τηλέµαχο προβλέφθηκε κάποια επιβράβευση δηµόσια.
6 Η Ξενοκράτεια ίδρυσε ιερό για τον Κηφισό, όπως ανα-φέρει η επιγραφή ( G 987) η οποία συνοδεύει το ανάγλυφο που αφιέρωσε (βλ. σηµ. 19). Το ανάγλυφο χρονολογείται στο 410 π.Χ.: E. Baumer, Vorbilder und Vorlagen (Bern 1997) 132-33 R 27 πίν. 30,3, στο τέλος του 5ου αι. [Μ. Guarducci, L’offerta di Xenokrateia nel Santuario di Cefiso al Falero, στο: Φόρος. Τribute to Benjamin Dean Meritt (New York 1974) 57] ή και αργότερα [Ε. Β. Harrison, Archaic and Archaistic Sculpture Agora XI (Princeton 1965) 53: αρχές 4ου]. Πρβλ. Ch. M. Edwards, Greek Votive Reliefs to Pan and the Nymphs (διδ. διατριβή, Νew York University, 1985) 317 αρ. κατ. 3: 400-390. Ωστόσο, θα µπορούσε η ίδρυση του ιερού να έχει προηγηθεί της ανάθεσης του αναγλύφου.
7 G 980. Purvis (σηµ. 15) 38-39 και σηµ. 38· G. Schörner – H. R. Goette, Die Pan-Grotte von Vari (Mainz 2004) 43-44 αρ. 1α πίν. 29 συµπληρ. πίν. 3. Για το ιερό γενικά: Purvis (σηµ. 15) 33-63· Schörner – Goette, ό.π.
8 G 3 986 και το ανάγλυφο στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, αρ. ευρ. 1783: Vikela (σηµ. 12) 222 και σηµ 228
(παλαιότ. βιβλιογρ.)· N. Καλτσάς, Eθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Τα γλυπτά (Αθήνα 2001) 134 αρ. 258 και εικ. 12.
14· Beschi, Culti stranieri (σηµ. 3) 29-31 εικ. 10-11.
9 Αθήνα, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, αρ. ευρ. 2756: Vikela (σηµ. 12) 223 και σηµ. 231 (παλαιότ. βιβλιογρ.)· Καλ-τσάς (σηµ. 18) 133 αρ. 257 και εικ.· Βeschi, Culti stranieri (σηµ. 3) 33-35.
20 Πρβλ. Laum (σηµ. 6) 242· Vikela (σηµ. 12) 173, 242. Ενδεικτικό είναι ότι και τα χορηγικά µνηµεία εµφανίζονται µετά την κλεισθένεια µεταρρύθµιση, όταν η λειτουργία καθιε-ρώνεται: P. Wilson, The Athenian Institution of the Khoregia (Cambridge 2000) 19· S. Agelidis, Choregische Weihgeschenke n Griechenland (Bonn 2009) 10. Για την πιθανότητα οι βά-σεις των χορηγικών µνηµείων που έχουν σωθεί να έφεραν αγάλµατα χορηγών: Agelidis, ό.π., 146.
21 Πρβλ. Hintzen-Bohlen (σηµ. 5) 11. Βλ. και το παρά-δειγµα του Αρτεµιδώρου, γιου του Απολλώνιου από την Πέρ-γη, στη Θήρα, κατά τον 3ο αι. π.Χ.: F. F. H. von Gaertringen, hera III (Berlin 1904) 89-102. Πρόσφατα: O. Palagia, Cult and Allegory: The Life Story of Artemidoros of Perge, στο:
J. Motyka Sanders (επιµ.), ιλολάκων Laconian Studies in Honour of Hector Catling (London 1992) 171-77· F. Graf, Bemerkungen zur bürgerlichen Religiosität im Zeitalter des Hellenismus, στο: M. Wörrle – P. Zanker (επιµ.), Stadtbild und Bürgerbild im Hellenismus. Kolloquium, München, 24 bis 26 Juni 1993 (München 1995) 107-09. Με το όνοµά του συνοδεύει τις περισσότερες επιγραφές. O Αρτεµίδωρος αποκλήθηκε ευεργέτης της πόλης: v. Gaertringen, ό.π., 96. Το σκαλισµένο κεφάλι που περιβάλλεται µε επιγραφή (v. Gaertringen, ό.π., 97 πίν. 5) σε κύκλο πρέπει να εικονίζει τον ιδρυτή του ιερού, εφόσον µάλιστα παριστάνεται και στεφανωµένος (πρβλ. Graf, ό.π., 108 σηµ. 41). Οπωσδήπο-τε ανδρική κεφαλή µε αντίστοιχη κόµµωση –πλεξίδα– δεν είναι γνωστή· για τούτο ερµηνεύεται ως γυναικεία από την Palagia, ό.π., 174. Ενδεχοµένως, ο κοσµοπολίτης Αρτεµίδω-ρος από την Πέργη, που είχε ζήσει χρόνια στην Αλεξάνδρεια πριν εγκατασταθεί στη Θήρα, να είχε κάποιο αιγυπτιακό ή ανατολικό πρότυπο.
22 Τρεις µορφές ξεχωρίζουν από τη σύναξη των θεών, προ-βάλλονται σε πρώτο επίπεδο και βρίσκονται σε άµεση επαφή και επικοινωνία: η πιστή Ξενοκράτεια µε τον γιο της και ο ιερέας που τους υποδέχεται.
23 Η µορφή c [Beschi, Culti stranieri (σηµ. 3) 33 εικ. 14], που συνήθως ταυτίζεται ως Κηφισός, πατάει σε πεσσόσχηµο στήριγµα το οποίο θα πρέπει να ερµηνευθεί ως όρος του ιερού.
24 Tον Ερµή, τις Νύµφες, τον Κηφισό, τον ήρωα της φυλής του Κηφισόδοτου, τον Βούτη, την Άρτεµη Παραλία [Vikela (σηµ. 12) 223 σηµ. 230].
25 Αθήνα, Μουσείο Αγοράς, αρ. ευρ. Ι 7154: G. Ι. Despinis, Zum Weihrelief des Neoptolemos im Athener Agora-Museum,
AA 2009, 11-19 (µε προηγ. βιβλ.). Βραυρών, Μουσείο Βραυρώ-νας, αρ. ευρ. 5+1151: G. Despinis, Il Rilievo votivo di Aristonike ad Artemis Brauronia, στο: B. Gentili – F. Perusino (επιµ.), e rse di Brauron (Piza 2002) 153-65,267-71 εικ.1-9· Γ. Ι. ∆εσπίνης Άρτεµις Βραυρωνία (Αθήνα 2010) 105-14 πίν.23-25,1.
26 Αθήνα, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, αρ. ευρ. 1460: G 954· Chr. Löhr, Griechische Familienweihungen. Unter-suchungen einer Repräsentationsform von ihren Anfängen bis zum Ende des 4. Jhs. (Rahden, Westf. 2000) 50-51 αρ. 55. Σε αυτό το ανάγλυφο εικονίζεται µία µορφή, είτε ο ένας εκ των δύο αναθετών, είτε κάποια άλλη µορφή, ενώ στο ανάγλυφο του Νεοπτολέµου (σηµ. 25) η µορφή του αναθέτη απουσιάζει.
27 Αναλυτικά: J. K. Davies, Athenian Propertied Families
(Oxford 1971) 399-400 (στον αρ. 10652).
28 Despinis, Zum Weihrelief (σηµ. 25).
29 Πρβλ. Despinis, Zum Weihrelief (σηµ. 25) 16.
30 Ελευσίνα, Αρχαιολογικό Μουσείο, αρ. ευρ. 5101: G 999· W. Gauer, Die griechischen Bildnisse der klassischen Zeit als politische und persönliche Denkmäler, JdI 83 (1968) 146 εικ. 15· T. Hölscher, Griechische Historienbilder des /. und
4. Jahrhunderts v. Chr. (Würzburg 1973) 99-101 πίν. 8,2· R. Krumeich, Bildnisse griechischer Herrscher und Staatsmänner im /. Jahrhundert v. Chr. (München 1997) 127-29, 240 A 44
εικ. 68-69 (όπου παλ. βιβλ.]· Edelmann (σηµ. 3) 171 σηµ. 1.
73. 227 Η 20
31 Η τεχνοτροπία του αναγλύφου ανάγεται στους χρόνους αυτούς. Εξάλλου, ο ίδιος αναφέρεται σε χορηγική νίκη του 415/414: Gauer (σηµ. 30) 146 και σηµ. 128· Hölscher (σηµ. 30) 100 και σηµ. 512.
32 Η Νίκη απεικονίζεται στα ψηφισµατικά ανάγλυφα στεφανώσεως. Η στεφάνωση µε χρυσό στέφανο εµφανίζε-ται στο τέλος του 5ου, στο ψήφισµα I 102 στ. 8-11 (410-409 π.Χ.): Henry (σηµ. 1) 22. Για άλλα είδη στεφάνων (θαλλού, µυρρίνης) βλ. Henry (σηµ. 1) 38-42.
33 Λονδίνο, Βρετανικό Μουσείο, αρ. ευρ. 814 + Βρετ. Αρχ. Σχολή Αθηνών, αρ. ευρ. S 24: E. G. Pemberton, Dedications by Alkibiades and Thrasyboulos, BSA 76 (1981) 313 εικ. 54α. Για βιβλιογραφία βλ. E. Vikela, Griechische Reliefweihungen an Athena, AM 120 (2005) 115-16 και σηµ. 104.
34 Αθήνα, Μουσείο Ακρόπολης, αρ. ευρ. 2995: O. Walter, Beschreibung der Reliefs im kleinen Akropolismuseum in Athen (Wien 1923) 117-18 αρ. 259· U. Kron, Die zehn at-tischen Phylenheroen, AM, /. Beih (1976) 240-41, 282 αρ. 13· Εdelmann (σηµ. 4) 88, 197 B 83· K. Vierneisel – A. Scholl, Reliefdenkmäler dramatischer Choregen im klassischen Athen, MüJb 2002, 27 εικ. 16· Z. Newby, Reading the Allegory of the Archelaos Relief, στο: Z. Newby – R. Leader-Newby (επιµ.), Art and Inscriptions in the Ancient World (Cambridge 2007) 160 Anm. 15]. Η πιθανότητα να πρόκειται για ψηφισµατικό
ανάγλυφο (ενδεχοµένως: Walter, ό.π.· Vierneisel – Scholl, ό.π.) είναι µικρή.
35 B. Holtzmann, La Sculpture de Thasos. Corpus des reliefs Études Thasiènnes XV (Athènes 1994) 151-52 αρ. 92 πίν. 54· Y. Grandjean – F. Salviat, uide de Thasos (Athènes 2000) 262 αρ. 34 εικ. 204]. Ίσως πρόκειται για τη νίκη του Θεοπόµπου στους ιππικούς αγώνες των Πυθίων (346 ή 342 π.Χ.: Holtzmann, ό.π., 152).
36. Holtzmann (σηµ. 35) 152. Η περίπτωση να αφαιρεί το στεφάνι από το κεφάλι ως ένδειξη σεβασµού προς τη θεότη-τα δεν στερεί την παράσταση από το νόηµά της, δηλαδή της αυτοπροβολής του εικονιζόµενου.
37 Για το φαινόµενο αυτό που εµφανίζεται στην αρχαϊ-κή περίοδο βλ. Hintzen-Bohlen (σηµ. 5) 11. Ιδιαίτερα για τα λεγόµενα εικονιστικά αγάλµατα των νικητών σε αθλητικούς αγώνες [Πλίνιος, ΝΗ, ΧΧΧIV 16) από τον 5ο αι. π.Χ. κ.ε.: βλ. F. Rausa, L’ immagine del vincitore. L’athleta nella statuaria greca dall’età arcaica all’ellenismo (Treviso 1994) 19-29, ιδ. 23, 29]. Για παραδείγµατα αναθηµατικών αναγλύφων, όπως π.χ. της Ξενοκράτειας και του Τηλεµάχου, βλ. Comella (σηµ. 6).
38 Στο ανάγλυφο “των ιατρών” του Εθνικού Αρχαιολογι-κού Μουσείου, αρ. ευρ. 1332 [Löhr (σηµ. 26) 128-29 αρ. 147 (όπου προηγ. βιβλ.)] αναγράφονται µόνο τα πατρώνυµα των πέντε ιατρών και η ταύτισή τους παρουσιάζει προβλήµατα [Löhr (σηµ. 26) 129 και σηµ. 662]. Για τον Μνησίθεο βλ. Despinis, Il Rilievo (σηµ. 25) 156 σηµ. 16 [= ∆εσπίνης, Άρτε-µις (σηµ. 25) 107 και σηµ. 16].
39 Ενδεικτικές προσωπικής προβολής στον 5ο αι. είναι και επιγραφές σε βάθρα µνηµείων νικητών: π.χ. 1) Η επιγρα-φή W. Dittenberger – K. Purgold, Die Inschriften von Olym-pia, Olympia V (Berlin 1896) 247-50 αρ. 144, όπου ο Εὔθυµος Λοκρὸς Ἀστυκλέος τρὶς Ὀλύµπι ἐνίκων εἰκόνα δ’ ἔστησεν τήνδε βροτοῖς ἐσορῶν. Οι νίκες χρονολογούνται το 484, 476 και 472 (Dittenberger – Purgold, ό.π., 248). 2) Η επιγραφή της βάσης που έφερε την ἰκόνα που έστησε η Κυνίσκα, µόνη από όλες τις γυναίκες που είχε λάβει στέφανο σε αρµατοδροµία [Παυσ., ΙΙΙ 8, 1. VI 1, 6· Dittenberger – Purgold, ό.π., 277-80 αρ. 160· Rausa (σηµ. 37)].
40 Vikela (σηµ. 12) 189. Γενικά για τις αφορµές και τις αιτίες των δωρεών διαφόρων εποχών βλ. Laum (σηµ. 6) ιδ. 40-53, 60-68, 242-43
41 Σπάρτη, Αρχαιολογικό Μουσείο, χωρίς αρ. ευρ.: W. Peek, Artemis Eulakia, στο: Mélanges helléniques offerts à Georges Daux (Paris 1974) 295-302· V. M. Strocka, Volkskunst im klassischen Griechenland, στο: A. Delivorrias κ.ά. (επιµ.), Πρακτικά του ΧΙΙ ∆ιεθνούς Συνεδρίου Κλασικής Αρχαιολο-γίας Αθήνα 4-10 Σεπτεµβρίου 1983 1 (Αθήνα 1985) 286-87 πίν. 50, 1· Ε. L. Brulotte, The Placement of Votive Offerings and Dedications in the Peloponesian sanctuaries of Artemis (διδ. διατριβή, University of Minnesota, 1994) 174-75].
42 Σπάρτη, Αρχαιολογικό Μουσείο, αρ. ευρ. 5343: Chr. Le Roy, Inscriptions de Laconie inédites ou revues, στο: Mélanges (σηµ. 41) 229-38].
43 Στο ανάγλυφο του Αρχαιολογικού Μουσείου Σπάρτης, αρ. ευρ. 5343, το ρήµα νέθεκεν δεν αναφέρεται στην επιγρα-φή, αλλά υπονοείται [Le Roy (σηµ. 42) 235].
44. Για την ιδεολογία που καθόρισε τα περισσότερα ελληνι-στικά µνηµεία: Bringmann (σηµ. 5) 166-83. Πρβλ. P. Zanker, Brüche im Bürgerbild? Zur bürgerlichen Selbstdarstellung in den hellenistischen Städten, στο: Wörrle – Zanker (σηµ. 21) 252-53
45 Λονδίνο, Βρετανικό Μουσείο, αρ. ευρ. 2191: Hausmann (σηµ. 14) 99· D. Pinkwart, Das Relief des Archelaos von Priene nd die Musen von Philiskos (Kallmünz 1965) 86· R. Kabus-Jahn, GA 220 (1968) 39 (βιβλιοκρισία στην Pinkwart)· Newby (σηµ. 34) 161-63, 172-74. Ο Ε. Βουτυράς, Περί της Κρατητείου αιρέσεως. Σκέψεις γύρω από το ανάγλυφο του Αρχελάου από την Πριήνη, Εγνατία 1 (1989) 146-47, 151-52 και σηµ. 67, αµφισβητεί την άποψη ότι πρόκειται για αναθη-µατικό ανάγλυφο και ότι εικονίζεται ο αναθέτης ποιητής, αλλά αντίθετα υποστηρίζει ότι απεικονίζεται ο Όµηρος, ενώ ο P. Moreno, Scultura ellenistica (Roma 1994) 2: 574-79, υποθέτει ότι το άγαλµα παριστάνει τον αναθέτη, τον Κράτη τον Μαλ-λώτη. Για διαφορετική χρονολόγηση από την Pinkwart, ό.π., 63 (130-120 π. Χ): C. Schneider, Die Musengruppe von Milet, MilForsch 1 (Mainz 1999) 183-87 (α′ τέτ. 2ου αι. π.Χ.).
46 Πρβλ. επίσης: 1) το ανάγλυφο του ∆ηµοκράτους και
∆ηµοχάρους, Αθήνα, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, αρ. ευρ. 1460 (σηµ. 26), το οποίο χρονολογείται περί το 440· και
2) το ανάγλυφο της Μικύθης, Αθήνα, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, αρ. ευρ. 6254 [Löhr (σηµ. 26) 44-45 αρ. 47, όπου προηγ. βιβλιογρ.], που ανήκει στην περίοδο µεταξύ 470-450: Α. Raubitschek, Dedications from the Athenian Acropolis. A Catalogue of the Inscriptions of the 6th and /th Centuries Β. C. [Cambridge, Mass. 1949] 321-22 αρ. 298, ο οποίος και θεωρεί
τον ενεπίγραφο πεσσό ως φορέα αναθηµατικού αναγλύφου του α′ µισού του 5ου αι. Στην περίπτωση που το ανάγλυφο της Μικύθης απεικόνιζε την ίδια και τα παιδιά της, τότε θα συνιστούσε ιδιαίτερα εγκωµιαστικό µνηµείο.
47 Χρονολογείται στο α′ µισό 5ου αι.: W. von Massow, Die Stele des Ainetos in Amyklai, AM 51 (1926) 41-47 πίν. 1· L. H. Jeffery, The Local Scripts of Archaic Greece (Oxford 1961) 201 αρ. 51· Εdelmann (σηµ. 4) 18-19, 183 A 7. Ήταν εντοιχισµένο στην εκκλησία της Αγίας Κυριακής που βρίσκεται στον χώρο του Αµυκλαίου.
48 G V1, 213. Χρονολογείται προς το τέλος του Πελο-ποννησιακού πολέµου: Α. Π. Ματθαίου, Η στήλη του ∆α-µόνονος, G V1, 213, Horos 7 (1989) 119-20, ιδ. 120. Βλ. και: Ν. Tod – A. J. B. Wace, A Catalogue of the Sparta Museum (Oxford 1906) 64 αρ. 440 (περί το 400)· L. H. Jeffery, JHS
101 (1981) 192 (βιβλιοκρισία: λίγο µετά το 403)· L. H. Jeffery, The Development of Lakonian Lettering: A Reconsideration, BSA 83 (1988) 179-81, ιδ. 181 (α′ τέταρτο / α′ µισό 4ου αι.). Παλαιότερα η Jeffery (Jeffery, JHS, ό.π., 201 αρ. 52) την τοποθετούσε στο διάστηµα 450-431. Για το ανάγλυφο: Tod – Wace, ό.π., 176 αρ. 440· Jeffery, BSA, ό.π., 180· Edelmann (σηµ. 4) 168, 226 H 10· R. Förtsch, Kunstverwendung und Kunstlegitimation im arhaischen und frühklassischen Sparta (Köln 2001) 180-81 και σηµ. 1509.
49 Vikela (σηµ. 12) 241. Για τον προπαγανδιστικό χαρακτήρα των τιµητικών αγαλµάτων νικητών βλ. Rausa (σηµ. 37) 168.
50 Ελευσίνα, Αρχαιολογικό Μουσείο, αρ. ευρ.5101 (βλ. παραπάνω σηµ. 30)· Rausa (σηµ.37) σηµ. 32.
51 Gauer (σηµ. 30) 144· Ηölscher (σηµ. 30) 100-01.
52 Gauer (σηµ. 30) 118-47, 175 και passim, 147-75 (για εξωαττικά). Για λεπτοµέρειες που οδηγούν όµως στην ταύ-τιση (όπως επιγραφές ονοµάτων ή κάποιες ιδιαιτερότητες στην τυπολογία ή στα σύµβολα) βλ. Gauer (σηµ. 30) 136-39· Ηölscher (σηµ. 30) 54-58· Rausa (σηµ. 37) ιδ. 23, 29.
53 Σχετικά µε τιµητικά αγάλµατα της κλασικής εποχής βλ. Gauer (σηµ. 30) ιδ. 135-43, µε αναφορές στην επιθυµία του δήµου να µην ταυτίζεται το πρόσωπο του τιµώµενου µε την απεικόνισή του. Πιθανώς, το ἰκόνιον του Θεµιστοκλέους (Πλούτ., Θεµ., 22,1), στηµένο από τον ίδιο στο µικρό ιδιωτικό ιερό, να ξέφευγε από την ιδεαλιστική απεικόνιση [πρβλ. Gauer (σηµ. 30) 140· Krumeich (σηµ. 30) 78-79, 88]. Για παρόµοιες “εξαιρέσεις”, βλ. N. Himmelmann, Realistische Themen in der griechischen Kunst der archaischer und klassischen Zeit, Beih. JdI 28 (1994) 55, 79, 83· Krumeich (σηµ. 30) 76-78, 83-85.
Σχετική εξαίρεση ίσως αποτελούσαν οι στρατηγοί της µά-χης του Μαραθώνα: Πλίνιος, ΝΗ ΧΧΧV 57 [πρβλ. Gauer (σηµ. 30) 136-39· Krumeich (σηµ. 30) 106 σηµ. 457 contra Himmelmann, ό.π., 86-87· Rausa (σηµ. 37) 21, 115].
54 Πρβλ. Gauer (σηµ. 30) 144. ∆εν είναι καθόλου αναγκαστική αυτή η θεώρηση, άλλωστε ο καλλιτέχνης δεν δουλεύει στον χώρο διεξαγωγής της µάχης, oπότε το στοιχείο του φανταστικού υπάρχει ούτως ή άλλως στην παράσταση. Αυτό προφανώς ισχύει και για τα ρωµαϊκά ιστορικά ανάγλυφα.
55 Hölscher (σηµ. 30) 199-213. Στα αρχαϊκά χρόνια λείπει η έννοια της ιδιαιτερότητας του ατόµου και της ιστορικής µοναδικότητας: «Ιndividuell-Besonderes oder Historisch-Einmaliges» [Hölscher (σηµ. 30) 200]. Ως πρώτo δείγµα θεωρείται το σύνταγµα των Τυραννοκτόνων [Hölscher (σηµ. 30) 201· Gauer (σηµ. 30) 118-20]. Για την αρχαϊκή περίοδο πρβλ. Krumeich (σηµ. 30) 21-24. Επώνυµα αναθήµατα ιδιωτών που παράλληλα µε τη θεότητα “τιµούν” τους ίδιους ή και µέλη της οικογένειάς τους [Hintzen-Bohlen (σηµ. 5) 11] υπάρχουν βέβαια από τα αρχαϊκά χρόνια (π.χ. Μάντικλος, Νικάνδρη κ.ά., όπως και αγάλµατα αθλητών), όµως οι αντί-στοιχες επιγραφές αφορούν το άτοµο και την ευσέβεια προςτον θεό τον οποίο κατονοµάζουν [Hölscher (σηµ. 30) 200]. Ξεχωρίζει το ανάθηµα του 560-550, έργο του γλύπτη Γενέ-λεω, µε την πολυπρόσωπη παρουσία όλης της οικογένειας άρχη, ο οποίος ανέθεσε όλα τα αγάλµατα στην Ήρα [Hintzen-Bohlen (σηµ. 5) 15· Löhr (σηµ. 26) 14-17 αρ. 10]. Πρβλ. για τα οικογενειακά αναθήµατα της κλασικής εποχής ιδ. Β. Hintzen-Bohlen, Die Familiengruppe – Ein Mittel zur Selbstdarstellung hellenistischer Herrscher, JdI 105 (1990) 150-53. Ωστόσο, ο αποκλεισµός από τον Ηölscher (σηµ. 30) µνηµείων µε προσωπικό-ιστορικό περιεχόµενο της αρχαϊ-κής εποχής παρουσιάζει εξαιρέσεις, τουλάχιστον επιγραφικές: πρβλ. τις επιγραφές Löhr (σηµ. 26) 8-9 αρ. 2. του 600 π.Χ. περίπου και 13-14 αρ. 8-9 από το α′ µισό του 6ου αι. π.Χ. Λίγο πριν από τον Αυστηρό Ρυθµό χρονολογείται και η επιγραφή στο µνηµείο του Πραξιτέλη από τις Συρακούσες:
Dittenberger – Purgold (σηµ. 39) 389-92 αρ. 266.
56 Για παραδείγµατα δηµόσιων µνηµείων µε ιστορικό και προπαγανδιστικό χαρακτήρα βλ. Hintzen-Bohlen (σηµ. 54) 7-22
57 Hintzen-Bohlen (σηµ. 54) 11. Το φαινόµενο της αυτοπροβολής φουντώνει στα ελληνιστικά χρόνια και υπηρετείται από δωρεές τόσο εµφαντικές, ώστε η θεότητα (εφόσον η προσφορά απευθυνόταν σε ιερό) να υποβαθµίζεται και να καταντά αφορµή για να καταγραφεί η υπεροψία του δωρητή (κατά κανόνα πλουσίων ιδιωτών και ισχυρών ηγεµόνων): Bringmann (σηµ. 5) 3-4 και passim. Ιδιαίτερα για την επίδειξη ευσέβειας και προπαγάνδας στα ιερά των ελληνιστικών χρόνων βλ. Bringmann (σηµ. 5) 52-63.
58 Όπως π.χ. στα µνηµεία των νικητών, βλ. παραπάνω σελ. 16-17. Για αγάλµατα νικητών του 5ου αι. στην Αθήνα: Raubitschek (σηµ. 45). Για το ότι τα αναθήµατα αυτά ήσαν προσωπικά των νικητών βλ. Dittenberger – Purgold (σηµ. 41) 239. Αναθήµατα όπλων: B. Schmidt-Dounas, eschenke erhalten die Freundschaft. Politik und Selbstdarstellung im Spiegel der Monumente (Berlin 2000) 79-80, 81-82. Χαρακτηριστικό είναι ότι λίγο µετά το 404 έχουµε στη Σάµο την πρώτη βεβαιωµένη λατρεία ζώντος µε θεϊκές τιµές, του Σπαρτιάτη στρατηγού Λυσάνδρου [Chr. Habicht, ottmenschtum und griechische Städte (München 1970) 3-6].
ΑΘΗΝΑ 2011
ΜΟΥΣΕΙΟ ΜΠΕΝΑΚΗ - 7ο ΑΡΑΡΤΗΜΑ
ΑΘΗΝΑ 201
Εκδότης: Μουσείο Μπενάκη
Επιστηµονική επιµέλεια: Άγγελος ∆εληβορριάς, Γιώργος ∆εσπίνης,
Άγγελος Ζαρκάδας Υπεύθυνη σύνταξης: Μάρια
∆ιαµάντη
Συντακτική επιτροπή: Αιµιλία Γερουλάνου
Άγγελος ∆εληβορριάς Μάρια
∆ιαµάντη Χαράλαµπος Μπούρας
Μετάφραση / επιµέλεια
αγγλικών περιλήψεων: Valerie Nunn Τυπογραφικές διορθώσεις: Μάρια ∆ιαµάντη
Σχεδιασµός: Βαγγέλης Καρατζάς,
Λενιώ Μαργαριτούλη Επιµέλεια παραγωγής: Χρήστος
Κοσσίδας
Το παράρτηµα
τυπώθηκε σε χαρτί Velvet 135 γρ. στο τυπογραφείο Μητρόπολις
και βιβλιοδετήθηκε στην Ηλιόπουλος-Ροδόπουλος
Μουσείο Μπενάκη Benaki Museum
Κουµπάρη 1 - Αθήνα 106 74 Koumbari 1 - Athens 106 74
ηλεκτρονική διεύθυνση: diamandi@benaki.gr e-mail: diamandi@benaki.gr
Τηλέφωνο: (+30-210) 3671006 Tel.:
(+30-210) 3671006
Τηλεοµοιότυπο: (+30-210) 3622547,
3671063 Fax: (+30-210) 3622547,
3671063
© έκδοσης: Μουσείο Μπενάκη
ISSN 1109-4109
ISBN 978-960-476-106-7
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
Αγγελοσ ∆εληβορριασ
Προλογικό σηµείωµα xi
Αγγελοσ Ζαρκα∆ασ
Το συγγραφικό, ανασκαφικό και διδακτικό
έργο του καθηγητή Luigi Beschi xiii
ΙΩΡΓΟΣ ∆ΕΣΠΙΝΗΣ
Λίγα λόγια για την προσφορά του Luigi Beschi
στην έρευνα της Κλασικής
Αρχαιολογίας xxi
Εργογραφια Luigi eschi
Μελετεσ
ΑΝΟΣ ΑΛΑΒΑΝΗΣ
Ασκήσεις
αθηναϊκής τοπογραφίας: Το θέατρο
του
∆ιονύσου, η Εκκλησία, η στοά του Ευµένους
και οι ηµιτελείς στοές της Πνύκας 3
Ευγενια κελα
Ο ιστορικός χαρακτήρας ορισµένων αναθηµατικών
αναγλύφων και
η προβολή του αναθέτη τους 3
Χριστινα λασσοπουλου
Τρία ιδεαλιστικά γλυπτά
από το οικόπεδο Μακρυγιάννη στο Μουσείο Ακρόπολης 25
Σταυροσ λιζοσ
«ἀνατείνειν τὰς ὀφρῦς»: Τα σύνθετα µηνύµατα
µιας εικονιστικής κεφαλής ρωµαϊκών χρόνων 37
Emmaνουηλ ουτυρασ
Φροντίσµατα: Το ανάγλυφο της Ξενοκράτειας
και το ιερό του Κηφισού στο Νέο Φάληρο 49
ΦΙΓΕΝΕΙΑ ∆ΕΚΟΥΛΑΚΟΥ
Σάραπις και Ίσιδα µε
βακχικά σύµβολα σε λύχνο
από το ιερό των Αιγυπτίων θεών στον Μαραθώνα 59
Αγγελοσ ∆εληβορριασ
Ο αγαλµατικός τύπος της Αθηνάς Ince
και τα ερµηνευτικά του αδιέξοδα 69
ΙΩΡΓΟΣ ∆ΕΣΠΙΝΗΣ
Παρθενώνεια µικρά 87
Αικατερινη ∆εσποινη
Μύθοι ηρώων σε όχανα ασπίδων της Σίνδου 95
Στελλα ∆ρουγου
Μελαµβαφείς “αλατιέρες” από
ταφικά σύνολα της νεκρόπολης των Αιγών 07
Αγγελοσ Ζαρκα∆ασ
Κεφαλή αγαλµατίου Αθηνάς
στο Μουσείο Κανελλοπούλου 17
7ο
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ, ΑΘΗΝΑ 2011 x
ωτεινη Ζαφειροπουλου
Ανάγλυφο αυστηρού ρυθµού από
το αρχαίο νεκροταφείο της Πάρου 33
ετροσ Θεμελησ
Μεσσήνιοι αθλητές 4
Νικολαοσ Καλτσασ
Μια νέα παριανή κόρη στο Εθνικό
Αρχαιολογικό Μουσείο 5
αυλινα Καρανασταση
O «κήπος των Mουσών» στο Aχίλλειο της
Kέρκυρας και ο γλυπτός του διάκοσµος 6
εωργια Κοκκορου-Α λευρα
Ένα ακόµη αινιγµατικό λακωνικό ανάγλυφο 77
Νοτα Κουρου
Αττικά τεφροδόχα νεαρών κοριτσιών:
Γύρω από έναν αµφορέα και ένα
ορυκτοποιηµένο ύφασµα της Πρώιµης
Γεωµετρικής εποχής 89
Μαρω Κυρκου
Πρωτοπορία και τέχνη στον αττικό Κεραµεικό 20
φιγενεια Λεβεντη
Ο ιωνικός ναός στον Ιλισό και
η ζωφόρος του εννέα χρόνια µετά 213
Αγγελικη Λεμπεση
∆ιαχρονικές εφαρµογές µιας τεχνικής
µεθόδου
στα κατά τόπους εργαστήρια 223
Ναση Μαλαγαρ∆η
Μια µοναδική απεικόνιση
της σατυρικής σικιννίδος στην αρχαϊκή Αθήνα 233
ανη Μαλλουχου-Tufano
Στο κατώφλι του 21ου αιώνα: Εξέλιξη ιδεών, νέες τάσεις και προσεγγίσεις στην προστασία
και την ανάδειξη των µνηµείων 249
Aγγeλoσ Π. Matθaioy
Tο Πύθιον παρά τον Iλισσόν 259
Αλικη Μουστακα
Σπαράγµατα πήλινου αρχαϊκού αγαλµατίου
από τον Ραµνούντα 273
Ολγα αλαγγια
Ο Νέος της Μοτύης και η µάχη της Ιµέρας 283
Αριστεα απανικολαου Κριστενσεν
Σελίδες από το ηµερολόγιο του Martinus Rørbye 295
ωαννησ Α. Παπαποστολου
Η Αιτωλία στον οµηρικό κατάλογον νη 305
ιαννησ A. Πικουλασ
O Παυσανίας και η Mεγαλοπολιτική 313
Ευαγγελια Σημαντωνη Μπουρνια
Κρατηρίσκοι από τα Ύρια Νάξου 323
Τασοσ Τανουλ ασ
Tα ερείπια των Aθηνών και οι περιηγητές 335
Μιχαλησ Τιβεριοσ
Έπαθλα και νίκες:
ερµηνευτικές παρατηρήσεις
σε δύο σκύφους του Ζωγράφου της Πηνελόπης 349
Εβη Τουλουπα
Ήλιος και Σελήνη 363
ωαννησ Τουρατσογλου
Περί των αρχαίων ναυαγίων ολίγα:
Η περίπτωση του Αρτεµισίου 369
σμηνη Τριαντη
Ανάγλυφο Ασκληπιού από το οικόπεδο
Μακρυγιάννη 38
Κωνσταντινοσ Τσακοσ
Ο κούρος του Κάβο-Φονιά:
και όµως ένας Σαµιώτης 397
Αλκηστισ Χωρεμη-Σπετσιερη
Προτοµή ηλικιωµένου “σοφιστή”
από τους ΝΑ πρόποδες της Ακρόπολης 409
Ελενα W
lter Καρυ∆η
Η κατ’ οίκον µουσικὴ τέχνη των γυναικών
στην κλασική Αθήνα 419
ΜΟΥΣΕΙΟ ΜΠΕΝΑΚΗ
![Ο ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΚΑΙ ΤΑ ΟΠΛΑ ΤΟΥ ΑΧΙΛΛΕΑ με υπογραφή του λιθογλύπτη ΑΠΟΛΛΩΝΙΟ[Υ]](https://blogger.googleusercontent.com/img/a/AVvXsEidAOQtU6UKObdhDWIu-FT8e9K5noetGCYZLPjZrH2jnF7R5Pk8XyAf8V_p89Tt1JSONV0cTKY-K7p9Qg7PZHiJNtFL8T-YFSH-ddrEJTMjd_M7cWuomWc5isn5ETeVAjHRvYkhKNdrE292OsVD1vWYpD9orz9yiz-pqw9HaH9ly1r1W3EDn9KuNiA0pB2O=w680)
