Ο Λόφος Αρδηττού, Ιλισσός και η παριλίσσια περιοχή.

Η Αθήνα από τον Ιλισσό. Αριστερά της φωτογραφίας στο βάθος ο λόφος του Αρδηττού 1882

Λίγα λόγια για το λόφο και την ευρύτερη του περιοχή, καθώς έχουν να επιδείξουν μεγάλη και ενδιαφέρουσα ιστορία, αρχαία αλλά και σχετικά σύγχρονη.

Κατά την αρχαιότητα, η λοφώδης περιοχή γύρω από το στάδιο ονομαζόταν "Ελικών" αρχικά, και "Άγραι" από μια εποχή και έπειτα, λόγω του ομώνυμου αρχαίου Δήμου που βρισκόταν εκεί. Ο λόφος του Αρδηττού, ύψους 233 μέτρων από την επιφάνεια της θάλασσας, πήρε το όνομα του προς τιμήν του αρχαίου φιλοσόφου, λόγιου και φιλειρηνιστή "Αρδήττη", που με τους συναινετικούς του λόγους είχε καταφέρει να κατασιγάσει τις διχόνοιες μεταξύ των Αθηναίων της εποχής του. Κάτω από το λόφο αυτό, οι Αθηναίοι δικαστές μετά την εκλογή τους έδιναν στο όνομα του Δία, του Απόλλωνα και της Δήμητρας τον λεγόμενο "Ηλιαστικό Όρκο", με τον οποίο ορκίζονταν να κρίνουν σύμφωνα με το νόμο και τη δικαιοσύνη. Στο ίδιο σημείο όπου σήμερα βρίσκεται το Καλλιμάρμαρο Στάδιο, βρισκόταν και το αρχαίο Παναθηναϊκό Στάδιο, το οποίο είχε κατασκευαστεί από τον Λυκούργο το 330-329 π.Χ. για την τέλεση εκεί των αθλητικών αγώνων των Μεγάλων Παναθηναίων.

Πάνω από τη μαρμάρινη επένδυση του Σταδίου, δεξιά για τον εισερχόμενο, υπήρχε ναός αφιερωμένος στη θεά Τύχη, με χρυσελεφάντινο άγαλμά της, χτισμένος από τον Ηρώδη. Στη βόρεια πλευρά του Αρδηττού οι Αθηναίοι έθαψαν τον Ηρώδη, γιο του Αττικού από το Μαραθώνα. Έστησαν επιτύμβιο βωμό που διατηρεί τη φράση «Ήρωι τω Μαραθωνίω». Η επιγραφή έλεγε «Αττικού Ηρώδης Μαραθώνιος ου τάδε κείται τήδε τάφω πάντοθεν ευδόκιμος»

Μπροστά μας διακρίνουμε τον θεμέλιο δόμο του Σταδίου να ξεπροβάλει από το έδαφος -Δεξιά επάνω της φωτογραφίας διακρίνεται κάποια είσοδος,ναού ή μνημείου .(Φ: http://el.travelogues.gr/ ΑΡΧΑΙΟΓΝΩΜΩΝ)

Παναθηναϊκό στάδιο : Βρίσκεται στις παρυφές του λόφου Αρδηττού (113 μ.). Το τελευταίο τέταρτο του 4ου αι.π.Χ., λόγω των έργων εξωραϊσμού του πολιτικού-ρήτορα Λυκούργου, κατασκευάστηκε λόγω της καταλληλότητας του χώρου. Το 2ο αι.μ.Χ. ανακαινίστηκε με το πρόγραμμα του Ηρώδη του Αττικού. Είχε χωρητικότητα 50.000. Ακόμα στην πρόσοψη της εισόδου του σταδίου τη Αθήνας υπήρχε στοά προς το μέρος του Ιλισού.

Τοπίο στον Ιλισσό. Στο βάθος διακρίνονται η Ακρόπολη, ο Ναός του Ολυμπίου Διός, ο λόφος των Μουσών με το μνημείο του Φιλοπάππου, τα Βασιλικά Ανάκτορα (σήμερα Βουλή των Ελλήνων), και οι συνοικίες Αμπελόκηποι και Κορυδαλλός.

Λόγω του Παναθηναϊκού σταδίου ο Ηρώδης ανακαίνισε και τη γέφυρα του Ιλισού που οδηγούσε σ’ αυτό. Μερικά από τα ενδιαφέροντα ευρήματα που προέρχονται από την κοίτη του ποταμού σήμερα βρίσκονται στο Εθνικό Μουσείο της Αθήνας, όπως μαρμάρινη επιτύμβια στήλη του 4ου π.Χ. αιώνα, μαρμάρινη επιτύμβια στήλη της Αμεινοδώρας του 4ου π.Χ. αιώνα, ανδρικός κορμός των αρχών του 5ου π.Χ. αιώνα, ο γνωστός ως «κούρος του Ιλισού», μαρμάρινο αναθηματικό ανάγλυφο του 3ου π.Χ. αιώνα με τον Δία, τον Ερμή, τον Ηρακλή και τον Αχελώο.

Ο Ηρώδης ο Αττικός ανακαίνισε το αρχαίο στάδιο γύρω στο 140 μ.Χ., επενδύοντας το με λευκό πεντελικό μάρμαρο, ενώ στην κορυφή του λόφου του Αρδηττού ανέγειρε ναό αφιερωμένο στη θεά Τύχη (υπολείμματα από τα θεμέλια του ναού αυτού διατηρούνται ως σήμερα) και έστησε ξακουστό την εποχή εκείνη χρυσελεφάντινο άγαλμα αυτής.

Στο αμέσως αριστερά του σταδίου τμήμα του Αρδηττού υπάρχει ακόμα ο τάφος του Ηρώδη του Αττικού, ο οποίος τάφηκε εκεί το 179 μ.Χ. (η ομώνυμη οδός που περνάει μπροστά από το μέγαρο Μαξίμου και καταλήγει μπροστά στο στάδιο χρωστάει την ονομασία της σε αυτό ακριβώς το γεγονός).

Στο βάθος δεξιά της φωτογραφίας διακρίνουμε τον τείχισμα απομεινάρι της βάσης του αρχαίου Σταδίου >Μπροστά ο ποταμός Ιλυσσός (Φ: http://el.travelogues.gr/ ΑΡΧΑΙΟΓΝΩΜΩΝ)

Ο χώρος του Παναθηναϊκού Σταδίου. - STADEMANN, August Ferdinand. Panorama von Athen. An Ort und Stelle aufgenommen und herausgegeben von Ferdinand Stademann... Deponirt... 15 April, 1840 bei dem Koniglichen bayerischen Ministerium des Innern, Mόναχο, J.B. Kuhn, Franz Wild’schen Buchdruckerey, for the Author, and for R. Weigel, Leipzig, and Artaria & Fontaine, Mannheim, 1841.

Το στάδιο του Ηρώδη του Αττικού καταστράφηκε σταδιακά στο διάβα των αιώνων από διάφορους κατακτητές που ξήλωναν τα μάρμαρα του για να τα χρησιμοποιήσουν στην παρασκευή ασβέστη. Το σημερινό στάδιο κατασκευάστηκε στα τέλη του 19 ου αιώνα, δωρεά του μεγάλου ευεργέτη Γεωργίου Αβέρωφ, για την τέλεση εκεί των πρώτων σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων το 1896.

Το Παναθηναϊκό Στάδιο από τα νότια. 1794 Αριστερά της φωτογραφίας ο λόφος του Αρδηττού (Φ: http://el.travelogues.gr/ ΑΡΧΑΙΟΓΝΩΜΩΝ)

STUART, James, and Nicholas REVETT. The Antiquities of Athens measured and delineated by James Stuart F.R.S. and F.S.A. and Nicholas Revett painters and architects, τομ. III (επιμέλεια Willey Reveley), Λονδίνο, John Nichols, 1794.

Ο Ιλισσός και η Παριλίσσια περιοχή

Μπροστά από το λόφο του Αρδηττού και το Παναθηναϊκό Στάδιο, κατά μήκος περίπου της σημερινής Λεωφόρου Βασιλέως Κωνσταντίνου, κυλούσε ο ιεροποιημένος από τους αρχαίους Αθηναίους ποταμός Ιλισσός, που πήγαζε από τη δυτική πλευρά του Υμηττού. Ο Ιλισσός ποταμός λατρευόταν κατά την αρχαιότητα ως θεός.

Εκτός από τον μύθο της αρπαγής της Ωρειθυίας (σύμφωνα με μια εκδοχή την τοποθετούσε εδώ) στα Μικρά Μυστήρια λατρευόταν και η Περσεφόνη, που την είχε αρπάξει ο Πλούτων. Ο τελετουργικός καθαρμός των μυστών στα άφθονα ανοιξιάτικα νερά του Ιλισού γινόταν το μήνα Ανθεστηριώνα (β΄15θ/ρο Φεβρουαρίου-α΄15θ/ρο Μαρτίου) στα «εν Άγραις μυστήρια». Στις όχθες του υπήρχαν κατά την αρχαιότητα διάφοροι βωμοί και ιερά και κάθε χρόνο τελούνταν εδώ τα Μικρά Ελευσίνια. Οι μυούμενοι θυσίαζαν δέλφακα (χοιρίδιο) και με τα νερά του ποταμού (Ιλισός) καθαρίζονταν τα μιάσματα με τη βοήθεια ειδικού ιερέα που λεγόταν Υδρανός.

Ακολουθούσε μέγας όρκος τους μπροστά στον όσιο Ευμολπίδη Ιεροφάντη της Ελευσινίας Δήμητρος και κατήχηση τους από τον τελευταίο, αναγκαία για την προπαρασκευή των μυστών για τα μετά από πέντε ενιαυτούς λεγόμενα Μεγάλα Ελευσίνια (Εποπτεία).

Στο τέλος οι μυούμενοι ενθρονίζονταν και οι ιερείς χόρευαν τελετουργικά γύρω από αυτούς ως σημείο αποδοχής στον κύκλο της πρώτης μύησης. (Στάτιος, Θηβαΐς 8, 762-766· Πολύαινος, Στρατηγικά 5,17, 1· Ιμέριος, Λόγοι 3, 4).

Αρχαίο διάταγμα που απαγόρευε τις εργασίες βυρσοδεψίας (πλύσιμο των δερμάτων) στον Ιλισσό.

Η διαδρομή και οι παραπόταμοι του Ιλυσσού (Φ: ΑΡΧΕΙΟ ΑΡΧΑΙΟΓΝΩΜΩΝ)

Στις παρυφές του Αρδηττού, δεξιά του σταδίου και δίπλα στον Ιλισσό, υπήρχε ναός αφιερωμένος στον Πάνα, τον Αχελώο και τις Νύμφες, ενώ αργότερα, κατά τη ρωμαϊκή εποχή, κατασκευάστηκε μπροστά ακριβώς από το στάδιο γέφυρα που ένωνε τις δύο όχθες του ποταμού (πιθανώς στη θέση άλλης, παλαιότερης γέφυρας, που θα πρέπει να είχε κατασκευαστεί συγχρόνως με το αρχαίο Παναθηναϊκό Στάδιο).

Η γέφυρα της ρωμαϊκής εποχής του Ιλισού και τα ερείπια του Παναθηναϊκού Σταδίου. Έργο του Γάλλου αρχιτέκτονα και αρχαιολόγου Julien-David Le Roy | Από έκδοση του 1758 (Φ: http://el.travelogues.gr/ ΑΡΧΑΙΟΓΝΩΜΩΝ)

Την τρίτοξη αυτή γέφυρα, μαζί με πολλά άλλα πανέμορφα αρχαία μνημεία, κατέστρεψε γύρω στο 1778 ο Τούρκος διοικητής της Αθήνας Χατζή Αλή Χασεκή, ένας από τους πιο μοχθηρούς και τυρανικούς δυνάστες που πέρασαν ποτέ από την πόλη, προκειμένου να χρησιμοποιήσει τα δομικά υλικά για την κατασκευή τείχους (δολοφονήθηκε και αποκεφαλίστηκε μερικά χρόνια αργότερα στην Κω, από άνδρες του ίδιου του Σουλτάνου).

Η γέφυρα του Ιλισσού με το Παναθηναϊκό Στάδιο.1759 (Φ: http://el.travelogues.gr/ ΑΡΧΑΙΟΓΝΩΜΩΝ)

SAYER, Robert. Ruins of Athens, with Remains and other valuable Antiquities in Greece, Λονδίνο, Robert Sayer, MDCCLIX [=1759].

..........................

Η Πλάκα, η κοιλάδα του Ιλισσού, ο Αρδηττός και το Παγκράτι.Φ:el.travelogues.gr

Εδώ στις εκβολές του ποταμού Ιλισού, την λεγομένη Παριλίσσια περιοχή, άρχισε να ξεδιπλώνεται το νήμα . Εδώ βρίσκεται το Ολυμπιείο, στο κέντρο του ιερού τριγώνου της ευλογημένης Αττικής γης. Ένδειξη εύνοιας του Θείου για τους αρχαίους, φτωχή, ορεινή και άγονη για το αμαθές εκπαιδευτικό κατεστημένο των Νεώτερων χρόνων. Εδώ στις εκβολές του ποταμού έκανε το καθαρτήριο λουτρό της η Θεά Αθηνά ανάδοχος και προστάτης της πόλης.

Εδώ κυνηγούσε η Άρτεμις. Εδώ σταμάτησε να ξεκουραστεί η θεά Δήμητρα, πηγαίνοντας στην Ελευσίνα. Εδώ έγινε η ερωτική προσπάθεια συνεύρεσης του Ήφαιστου και της θεάς Αθηνάς, αυτή η γη ''γέννησε'' τον Εριχθόνιο. Εδώ εγένοντο στις αρχές Ανθεστηριώνος (Φεβρουάριος) τα μικρά μυστήρια. Εδώ μυήθηκε ο Ηρακλής. Εδώ η πηγή της Καλλιρρόης.
Εδώ σκοτώθηκε ο βασιλιάς Κόδρος, Εδώ ο Δευκαλίων, ο μυθικός γενάρχης των Ελλήνων κατά τον Παυσανία, έκτισε τον πρώτο συνοικισμό μετά τον τελευταίο κατακλυσμό. Εδώ ο Δευκαλίων, με τη γυναίκα του την Πύρρα, έχτισαν το παλάτι τους και θεμελίωσαν τον πρώτον ναό το ''Ολυμπιείο'', που τον αφιέρωσαν στον πατέρα θεών τε και ανθρώπων, Εδώ η Πύρρα μεγάλωσε τα παιδιά τους, τον Έλληνα (πατέρα του Δώρου, του Ξούθου, και του Αίολου), και τον Αμφικτύωνα. Εδώ και ο τάφος του Δευκαλίωνα. (Παυσανίας Αττικά παραγ.19). Ο Δευκαλίων ήταν γιος του Προμηθέα και της Πανδώρας. Εδώ στην αρχή της οδού Αθ. Διάκου σε μια σπηλιά, που υπήρχε μέχρι τα μέσα του 1940, κατέληξαν και έφυγαν τα τελευταία νερά από τον κατακλυσμό του Δευκαλίωνα, που μας έχουν μάθει να τον λέμε του Νώε. Οι παλιές Αθηναίες έριχναν σιτάλευρο ζυμωμένο με μέλι , μέχρι που την έφραξαν, την σπηλιά, στα μέσα της δεκαετίας του 1940. Στην σπηλιά εκείνη στεγαζόταν το σιδηρουργείο ''του Καλακώνα''. Και ίσως θα έπρεπε εδώ να σας υπενθυμίσω, ότι ενώ όλες οι φυλές στις παραδόσεις τους μιλούν για ένα κατακλυσμό, μια μεγάλη καταστροφή, μόνο η ελληνική παράδοση μιλάει για τρεις κατακλυσμούς, του Ώγυγη του Δάρδανου και του Δευκαλίωνα, αποδεικνύοντας την μεγάλη πορεία του Ελληνισμού στον χρόνο. Εδώ ήταν το Λύκειο του Αριστοτέλη. Εδώ ήταν Ναός της Αγροτέρας Αρτέμιδος, που οι Αθηναίοι της αφιέρωσαν την Νίκη τους επί των Περσών στον Μαραθώνα.

Η Αθήνα από τους πρόποδες του Αρδηττού λόφου.1841

Τελειώνοντας θα σας πω, ότι από το κέντρο του σηκού του Ολυμπιείου διέρχεται ο κύκλος του Περικλέους . Ο κύκλος του Περικλέους έχει κέντρο την τομή των διαγωνίων του Παρθενώνα και διέρχεται επίσης από το Ηφαιστείο,( Θησείο) και του βήματος των ρητόρων στην Πνύκα.. (Η ακτίνα του κύκλου έχει σχέση με τον χρυσό αριθμό 1,62 και το δεκάκις χιλιοστό της ακτίνας της γης, ).

Στη δυτική όχθη του Ιλισού, κοντά στην πηγή, θα βρισκόταν και η Εννεάκρουνος των Πεισιστρατίδων, από όπου έπαιρναν το νερό για το λουτρό της νύφης πριν από τον γάμο.

Παρόλο που η περιοχή συνέχισε και στα νεώτερα χρόνια να αντιμετωπίζεται και από τους χριστιανούς ως ιδιαίτερη, καθαγιαζόμενη και με την εκκλησία της Αγ. Φωτεινής, οι ανιστόρητοι φορείς του ελληνικού κράτους στη δεκαετία του 50, μετέτρεψαν τον ποταμό Ιλισό σε υπόνομο. -www.eilissos.gr /Διαγόρας

Ευρήματα από την εννεάκρουνο.

..........................

ΠΟΛΕΙΣ

ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΑ ΜΝΗΜΕΙΑ και ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΑ των ΑΘΗΝΩΝ 1600-1700-1800.

ΑρχαιογνώμωνΣεπτεμβρίου 25, 2014

Μια περιήγηση στην πόλη της Αθήνας με τα μάτια των ανθρώπων προηγούμενων αιώνων και πώς έχει καταγραφεί από αυτούς το

..............................

Ιερά της ανατολικής όχθης του Ιλισσού πλάι στο ναό Ολυμπίου Διός -Αναπαράσταση του (Δ.Τσαλκάνη )

Στην κορυφή του αμέσως δεξιότερα (όπως κοιτάμε από τη Βασιλέως Κωνσταντίνου) του Αρδηττού λόφο, το λόφο του "Μετς" όπως ονομάζεται σήμερα, δέσποζε ο ναός του "Ελικώνος Ποσειδώνα" (εξ ου και η αρχαιότερη ονομασία της περιοχής), ενώ λίγο πιο κάτω στον ίδιο λόφο βρισκόταν ο ναός της "Αγροτέρας Αρτέμιδος", κτισμένος από πεντελικό μάρμαρο.

Ο ναός στον λόφο Μέτς σήμερα, πλάι στον Ιλισσό ποταμό

Υπήρχε άγαλμα της θεάς, ενώ παράλληλα, στον ίδιο χώρο λατρεύονταν και η Δήμητρα, καθώς και η κόρη της Περσεφόνη. Ο ναός αυτός γνώρισε μεγάλη δόξα και έδωσε τη μεταγενέστερη ονομασία της περιοχής (Άγραι). Εκεί δε ήταν και ο τόπος τέλεσης των επονομαζόμενων "Μικρών" Ελευσίνιων Μυστηρίων, κατά τις αρχές κάθε Άνοιξης.

Την ονομασία "Μετς" την έδωσαν οι Βαυαροί, που αποκαλούσαν έτσι, αρχικά μεν το γερμανικής ιδιοκτησίας ζυθεστιατόριο"Φιξ" που βρισκόταν εκεί, έπειτα δε ολόκληρη την περιοχή. Το "Μετς" είναι πόλη της Γαλλίας, στην οποία οι Γερμανοί είχαν καταγάγει περιφανή νίκη επί των Γάλλων.

...............................

Ιλισσός :Στο σημείο που ο ποταμός άρχιζε να ανοίγει και να σχηματίζει νησίδα

Ο ναός του Ιλισού : Λίγα μέτρα βορειοανατολικότερα της Αγίας Φωτεινής, στους πρόποδες του λόφου, όπου βρίσκεται σήμερα η συνοικία Μετς, ήταν χτισμένος ένας μικρός ιωνικός ναός τετράστυλος, αμφιπρόστυλος, που παρουσίαζε πολλές ομοιότητες με τον ναό της Αθηνάς Νίκης στην Ακρόπολη. Ο ναός φαίνεται ότι χτίστηκε με σχέδια του Καλλικράτη γύρω στο 440 π.Χ. Τη μορφή του τη γνωρίζουμε από τα θαυμάσια σχέδια των Stuart και Revett. Τον 5ο μ.Χ. αιώνα ο ναός είχε μετατραπεί σε εκκλησία, η οποία καταστράφηκε τον 17ο αιώνα, για να χτιστεί στη θέση της άλλη μικρότερη, η «Παναγιά στην Πέτρα».

Το 1778, με πρωτοβουλία του βοεβόδα των Αθηνών Χατζή Αλή Χασεκή, ο ναός καταστράφηκε εντελώς, εκτός από τη θεμελίωση του, προκειμένου το υλικό του να χρησιμοποιηθεί στην ανέγερση του νέου τείχους της πόλης για την αντιμετώπιση των Τουρκαλβανών. Τότε καταστράφηκε και η ρωμαϊκή μαρμάρινη τρίτοξη γέφυρα του ποταμού μπροστά στο Παναθηναϊκό στάδιο. Από τον ιωνικό ναό σώζεται σήμερα στη θέση του, στη διασταύρωση της οδού Αρδηττού με την οδό Δ. Κουτουλά, μόνο ένα τμήμα του πώρινου αναλημματικού του τοίχου.

Έργο των Στιούαρτ και Ρεβέτ απεικονίζει τον βοεβόδα της Αθήνας, που έχει βγει για κυνήγι, να περνάει με τη συνοδεία του από την Παναγιά στην Πέτρα.1751

Σώζεται επίσης τμήμα της σίμης του (Πάνω από γείσο, συγκεντρώνει τα νερά της στέγης), δύο βάσεις κιόνων καθώς και μερικές πλάκες της ζωφόρου του, που βρίσκονται στο Εθνικό Μουσείο της Αθήνας, στα Staatliche Museum του Βερολίνου και στο Kunsthistorishes Museum της Βιέννης. Το θέμα της παράστασης της ζωφόρου παραμένει ακόμη άγνωστο. Σε μερικά κομμάτια της εικονίζονται ανδρικές μορφές, άλλες όρθιες, άλλες καθισμένες σε βράχο. Σε άλλα κομμάτια εικονίζονται σκηνές μάχης ή αρπαγής γυναικών. Ο Μobius υπέθεσε παλαιότερα ότι στη ζωφόρο θα αναπαριστανόταν κάποια σημαντική γιορτή που είχε σχέση με τον Ιλισσό, όπου έπαιρναν μέρος άνδρες, γυναίκες και παιδιά, και στην οποία συμπεριλαμβανόταν στο τέλος και αρπαγή κοριτσιών. Ίσως αυτό να αποτελεί και μια παραλλαγή του γνωστού από τον Ηρόδοτο μύθου σχετικά με την επίθεση των γειτόνων Πελασγών εναντίον των κορασίδων των Αθηναίων, καθώς αυτές κουβαλούσαν νερό από την πηγή ή ενώ γιόρταζαν τα Μικρά Μυστήρια.

Ο χώρος του Παναθηναϊκού Σταδίου και ο Ιλισσός ποταμός.1867

Ο Κerenyi υποστήριξε ότι μπορεί να εικονίζεται ο γνωστός από τον Απολλόδωρο (Βιβλιοθήκη 3, 15, 8) μύθος του Υακίνθου και η θυσία των θυγατέρων του, των Παρθένων (Ανθηίδα, Αιγληίδα, Λυσία και Ορθία) πάνω στον τάφο του Κύκλωπα Γεραίστου.

Αναπαράσταση του (Δ.Τσαλκάνη ) χώρου πλάι στον Ιλισσό με το ιερό της Αρτέμιδος Αγροτέρας και τον ναό του Διός Μειλιχίου.

Ο μικρός αυτός ναός ταυτίστηκε με τον ναό της Αγροτέρας Αρτέμιδος (λατρευόταν ως Αγροτέρα ή Αγραία, θεά της άγρας, δηλαδή του κυνηγιού), που όπως μαθαίνουμε από τον Παυσανία υπήρχε στην τοποθεσία «'Αγρες» (περιοχή νότια του Ιλισού στις παρυφές του Αρδηττού), κοντά στη διάβαση του Ιλισού.

Αρτέμιδος Αγροτέρας ερείπια

Ο ναός είχε ταυτιστεί παλαιότερα και με το γνωστό από τις πηγές «Μητρώο» των Αγρών, όπου τελούνταν τα Μικρά Μυστήρια. Μάλλον, όμως, το Μητρώο θα πρέπει να βρισκόταν πολύ πιο κοντά στον ποταμό, ίσως στη θέση όπου το 1962 βρέθηκε θεμέλιο από οκτώ πωρόλιθους (μερικά μέτρα βορειοανατολικότερα από την εκκλησία της Αγίας Φωτεινής). Ο ναός του Ιλισσού αφιερώθηκε στην Παναγία και τον είπανε Παναγιά στην πέτρα.-www.eilissos.gr

...............................

Λίγο πιο κάτω, αμέσως δεξιά της Βασιλέως Κωνσταντίνου και δίπλα στο σημείο όπου σήμερα βρίσκεται το εκκλησάκι της Αγίας Φωτεινής, υπήρχε μια σπηλιά που, σύμφωνα με τους αρχαιολόγους, κατά την Πελασγική εποχή θα πρέπει να είχε χρησιμοποιηθεί ως κατοικία.

Η σκαλισμένη μορφή του Πάνα, όπως αποτυπώνεται σε παλιά φωτογραφία.

Η σπηλιά αυτή ονομαζόταν (και ονομάζεται) "σπήλαιο του Πανός" επειδή στη δεξιά κάθετη πλευρά της υπήρχε σκαλισμένη η μορφή του Πάνα.

Η περιοχή του σπηλαίου του Πανός σε φωτογραφία του 1948

Το σπήλαιο του Πανός διατηρείται μέχρι σήμερα, η σκαλισμένη όμως μορφή του Πάνα, πρακτικά, δε διακρίνεται πλέον. Καταστράφηκε από την ατμοσφαιρική ρύπανση που επέφερε τη διάβρωση του βράχου, αφού κανείς «αρμόδιος» δεν ενδιαφέρθηκε να λάβει, στοιχειώδη έστω, μέτρα προστασίας του κατά τις προηγούμενες δεκαετίες.

Χάρτης από το !683 Έχει καταγεγραμμένη την Αγ. Φωτεινή

Στο σημείο, τώρα, όπου σήμερα στέκει το εκκλησάκι της Αγίας Φωτεινής, βρισκόταν κτισμένος κατά την αρχαιότητα ναός, αφιερωμένος στη θεά Εκάτη. Και είναι μια ενδιαφέρουσα -φαινομενική μόνο, βέβαια- αντίθεση το γεγονός ότι στο ίδιο κομμάτι γης όπου επί αιώνες λατρευόταν η Εκάτη, η κατεξοχήν αρχαία θεότητα του σκότους και της νύχτας, ανεγέρθηκε κατά τα τέλη του 19ου αιώνα η λευκή εκκλησία που τιμάται στο όνομα μιας Αγίας, «Φωτεινής» πλέον.

Η Αγ. Φωτεινή στον Ιλισσό

Τα όσα είπαμε ως εδώ, μαζί με κάποια επιπρόσθετα στοιχεία, αντιστοιχούνται τοπογραφικά στον παρακάτω χάρτη:(ΒΛΕΠΕ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ)

Ας κάνουμε, όμως, τώρα ένα μεγάλο άλμα στο χρόνο, και ας «προσγειωθούμε» σε μία εποχή, όχι και τόσο μακρινή από τη δική μας.

Βρισκόμαστε στα μέσα του 19ου αιώνα. Η Αττική έχει πια απελευθερωθεί από τους Τούρκους, ενώ η Αθήνα, αν και πρωτεύουσα του νεοσύστατου ελληνικού κράτους (πήρε τη σκυτάλη από το Ναύπλιο το 1834), με τα σημερινά δεδομένα, δεν αντιστοιχεί παρά σε μια μικρή πολίχνη.

Εκείνα τα χρόνια, στο γυμνό σχεδόν από δέντρα λόφο του Αρδηττού έστεκε ένας μοναχικός ανεμόμυλος.

Φωτογραφία τραβηγμένη το 1862. Διακρίνεται ο ανεμόμυλος του Αρδηττού ανάμεσα στις δύο κολώνες του ναού του Ολυμπίου Διός, καθώς επίσης και η κολώνα του ναού που είχε καταπέσει δέκα χρόνια νωρίτερα

(περισσότερα σε σχέση με την πτώση της κολώνας αυτής: γέννηση Δ. Γρ. Καμπούρογλου).

Ο Ιλισσός εξακολουθούσε, ακόμα τότε, να κυλά μπροστά από τις υπώρειες του λόφου, όπως το έκανε επί χιλιάδες χρόνια, αν και πλέον, ενώ τον χειμώνα είχε πολλά και ορμητικά νερά, το καλοκαίρι αποξηραινόταν εντελώς. Στο σημείο, μάλιστα, όπου η σημερινή Λεωφόρος Βασιλέως Κωνσταντίνου περνά μπροστά από την περιοχή του "Μετς", ο ποταμός σχημάτιζε και μικρές υδατοπτώσεις, τους "καταρράκτες του Ιλισσού", όπως τους αποκαλούσαν.

Οι "καταρράκτες του Ιλισσού", από φωτογραφία του 1875.

Να πώς περιγράφει ο Κοσμάς Δ. Τσολάκος (ΒΛΕΠΕ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ) τον τόπο και την εποχή, βασιζόμενος σε αναφορές περιηγητών:

Συνεχίζοντας τον περίπατό τους, οι περιηγητές και περνώντας μέσα από τους δρόμους της συνοικίας, άκουγαν μέσα στο σούρουπο ευχάριστα τις φωνές των παιδιών που έπαιζαν στους γύρω χωματένιους δρόμους της, ενώ δέχονταν τον ευγενή χαιρετισμό των ανθρώπων που βρίσκονταν καθισμένοι έξω από τις πόρτες των σπιτιών τους και συζητούσαν κάνοντας γειτονία.

Το 2ο αι. π.Χ. ξεκίνησε η δεύτερη προσπάθεια οικοδόμησης του ναού του Ολυμπίου Διός με χρηματοδότηση του βασιλιά της Συρίας Αντιόχου Δ΄ Επιφανούς, η οποία δεν πρόλαβε να ολοκληρωθεί λόγω θανάτου του βασιλιά. Το 2ο αι.μ.Χ. με τη χρηματοδότηση του αυτοκράτορα Αδριανού αποπερατώθηκε ο ναός του Δία.

Αυτό τους έκανε να μην αισθάνονται καμία κούραση ανεβαίνοντας ως την κορυφή του λόφου που βρισκόταν ο μύλος, γιατί η απόλαυση του ανυπέρβλητου τοπίου όλης της Αθήνας που τους προσφερόταν από εκεί ψηλά ήταν θαυμάσια.

Στο βάθος ο ανεμόμυλος όπως τον βλέπουμε από το θέατρο του Διονύσου .

Φτάνοντας στο μύλο και με το χαιρετισμό τους στην κοπέλα που καθότανε στην πόρτα του, δεχόντουσαν από το χέρι της ένα κλαράκι μυρωδάτου βασιλικού κομμένο από την γλάστρα που υπήρχε στο στρογγυλό παραθυράκι του μύλου.
Ακολούθως οι περιπατητές με το βασιλικό στο χέρι, κατηφόριζαν το λοφίσκο φθάνοντας στο μπαλκόνι του ποταμού Ιλισσού, όπως έλεγαν τον δρόμο Αρδηττό, με τα τρια περήφανα κυπαρίσσια του, για να περάσουν μια από τις δύο γέφυρες που υπήρχαν στον Ιλισσό, αυτή που ήταν κάτω από το ζυθεστιατόριο ή αυτή της οδού Αναπαύσεως, για να κατευθυνθούν στο σπίτι τους, εκτός κι αν ήθελαν να επισκεφθούν κάποιο ταβερνάκι της γειτονιάς για να πιούν το κατοσταράκι τους από αγνή βαρελίσια ρετσίνα.

Ταβερνάκια υπήρχαν τότε πολλά στην περιοχή, όπως του Ηλιού στην οδό Αναπαύσεως, του Πουλή στην Ευγενίου Βουλγάρεως, τα γνωστά ταβερνεία του Σερέτη, του Γκαβανού Τσολάκου, το υπόγειο του Σπάχου στην οδό Αρδηττού και της Μάρκου Μουσούρου και στην επάνω γειτονιά του Πορτ Αρθούρ, του Βορονώφ και του Βυρίνη στην οδό Αρχιμήδους.

Η Νησίδα Ελευσίνια στον ποταμό Ιλισσό .Εδώ σταμάτησε να ξεκουραστεί η θεά Δήμητρα, πηγαίνοντας στην Ελευσίνα.

Εἰλισσός στον Παυσανία, Ἰλισός κατά Κόντον(Στράβων, Γεωγραφία 9, 1, 24- Παυσανίας 1, 19, 5· Πτολεμαίος Κλαύδιος, Γεωγραφική Υφήγησις 3, 15, 7 Νόννος, Διονυσιακά 47, 13 Στέφανος Βυζάντιος, Εθνικά). Ετυμολογία : Πελασγική προέλευση, ρίζα με άγνωστη ετυμολογία. Παράγωγα ονόματα : Ιλισίδες ή Ιλισιάδες

Με το πέρασμα των δεκαετιών, η Αθήνα επεκτεινόταν όλο και περισσότερο. Σιγά-σιγά είχαν αρχίσει να αναπτύσσονται και οι πρώτες συνοικίες γύρω από τον Αρδηττό. Μια από αυτές ήταν το λεγόμενο "Βατραχονήσι", που είχε πάρει την ονομασία του από τα αμέτρητα βατράχια που ζούσαν δίπλα στις όχθες του Ιλισσού, καθώς και από το γεγονός ότι στο σημείο εκείνο ο ποταμός διχαζόταν για λίγο, δημιουργώντας έτσι μια μικρή νησίδα.

Ο ποταμός κυλά πλάι στον Ολυμπιείο δεχόμενος τα νερά από τον Υμηττό που διακρίνουμε στο βάθος περί το 1870-1880 .

Φωτογραφία τραβηγμένη το 1900 από τη μεριά της Πλάκας. Διακρίνεται κάτω αριστερά η πύλη του Αδριανού, ενώ στο κέντρο της φωτογραφίας φαίνεται ο λόφος του Αρδηττού και το "Βατραχονήσι", με τον Υμηττό στο βάθος.

Το ένα από τα δύο σκέλη που σχημάτιζε εκεί ο Ιλισσός επιχωματώθηκε το 1897, ύστερα από μια μεγάλη πλημμύρα του ποταμού την ίδια χρονιά. Η αντίστροφη μέτρηση για τον, άλλοτε θεό, Ιλισσό είχε πλέον αρχίσει. Όσο οι κάτοικοι της Αθήνας αυξάνονταν, τόσο οι παρεμβάσεις τους στο αστικό τοπίο γίνονταν και πιο δραστικές. Αργά αλλά σταθερά, η κοίτη του ποταμού σκεπαζόταν για τις ανάγκες των νέων κατοίκων.

Η κοίτη του Ιλισσού πριν από την κάλυψη του, μπροστά από τον θόλο του Θων 1910

Μέχρι το 1948 ολόκληρο το τμήμα του Ιλισσού ως το στάδιο είχε καλυφθεί, ενώ ως το 1962 το τμήμα μεταξύ σταδίου και Λεωφόρου Συγγρού επιχωματώθηκε και αυτό. Τέλος εποχής για τον ποταμό, αλλά και για την αρχαία πόλη, που έδινε πλέον τη θέση της σε μια καινούρια -αλλά, πάντως, εξίσου μαγική με τον τρόπο της- μεγαλούπολη.

Τμήμα του Ιλισσού κοντά στην οδό Ερατοσθένους, από φωτογραφία του 1940.

Αυτά, ως μια επί τροχάδην ιστορική αναδρομή σε σχέση με την ευρύτερη περιοχή του Αρδηττού.

( Εκτός από τις ΑΙ φωτογραφίες άλλα περισσότερα στοιχεία προέρχονται από το θαυμάσιο βιβλίο του Κοσμά Τσολάκου "Η Ιστορία της Αθήνας του Ποταμού Ιλισσού και των Γύρω Περιοχών του" -ΒΛΕΠΕ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ- καθώς και από το "Νεότερο Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό Ηλίου")...

Τοπίο στον Ιλισσό. Στο βάθος η Ακρόπολη και ο Ναός του Ολυμπίου Διός.1834

Ιερό του Ηρακλέους Παγκράτη : πρόκειται μάλλον για τέμενος που κλεινόταν από περίβολο και περιελάμβανε εκτός του βωμού πολλά αναθήματα και τιμητικά ψηφίσματα.

Η θέση του εντοπίζεται περίπου στη συμβολή των οδών Βασιλέως Γεωργίου Β΄και Βασιλέως Κωνσταντίνου στην περιοχή που ορίζεται μεταξύ των οδών Ρηγίλλης και Σπ.Μερκούρη. Το ιερό ήταν γνωστό και ως «Παγκράτιον» και έδωσε την ονομασία στη σύγχρονη γειτονική του συνοικία, το Παγκράτι.

Το ιερό της εν Κήποις Αφροδίτης : Νοτιότερα του Ολυμπιείου, στα ανατολικά ή νότια του Δελφινίου. Ιδρύθηκε από το βασιλιά Αιγέα. Εκεί υπήρχε και άγαλμα του Αλκαμένη.

Στήλη από το ιερό της Αφροδίτης Ουράνιας

Το ιερό της Αφροδίτης Ουράνιας : Ιδρύθηκε από το βασιλιά Αιγέα κοντά στό σπίτι του, που βρισκόταν σε μικρή απόσταση από τους Κήπους. Εκεί υπήρχε άγαλμα τετράγωνου σχήματος της Αφροδίτης ουρανίας, όπως είναι και οι Ερμές.

Γυμνάσιο του Κυνοσάργους : στην απέναντι όχθη του ποταμού (περίπου στις αρχές της λεωφόρου Βουλιαγμένης, νοτιοδυτικά της εκκλησίας της Αγίας Φωτεινής) υπήρχε ένα από τα αρχαιότερα γυμνάσια της πόλης το Κυνόσαργες, από το κύων αργός : λευκή σκύλα, από την άσπρη σκύλα που άρπαξε το ιερόθυτο από το βωμό προς τιμή του Ηρακλή και απέθεσε το αρπαγμένο σφάγιο στο σημείο που ονομάστηκε Κυνόσαργες.(τα άλλα δύο ήταν η Ακαδήμεια και το Λύκειο). Σ’αυτό φοιτούσαν νέοι που δεν είχαν και τους δύο γονείς τους γνήσιοι Αθηναίοι. Μέχρι εδώ, στο ηράκλειο του Κυνοσάργους, είχε φτάσει ο αθηναϊκός στρατός μετά τη μάχη του Μαραθώνα και τους διέκριναν οι Πέρσες από τα ανοιχτά του Φαλήρου από όπου οι νοτιοανατολικοί του Ολυμπιείου λόφοι είναι ορατοί.

Εκεί γυμναζόταν ο Θεμιστοκλής, γιατί η μητέρα του ήταν Θρακικής ή Καρικής καταγωγής. Εκεί δίδασκε ο φιλόσοφος Αντισθένης του οποίου η σχολή έγινε γνωστή ως «κυνική» από το όνομα του γυμνασίου. Πλησίον του Κυνοσάργους είχε ταφεί ο ρήτορας Ισοκράτης. Για να περνούν στις όχθες του ποταμού, υπήρχε στην αρχαιότητα διάβαση κοντά στην πηγή Καλλιρρόη. Ίσως ήταν η ίδια διάβαση που πέρασε και ο Παυσανίας πηγαίνοντας στις Άγρες.

Ανατολικά του Ολυμπιείου, κοντά στις σημερινές αθλητικές εγκαταστάσεις σώζονται τα ίχνη της περίφημης παλαιοχριστιανικής βασιλικής που χτίστηκε τον 5ο μ.Χ. αιώνα, κοντά στον τάφο του επισκόπου των Αθηνών Λεωνίδη, πάνω στη νησίδα που σχημάτιζε ο Ιλισσός. Είναι η σημαντικότερη από τις γνωστές παλαιοχριστιανικές βασιλικές των Αθηνών.

Ήταν αφιερωμένη στο μάρτυρα Λεωνίδη, που μαρτύρησε στην Κόρινθο με 7 διακόνισσες κατά τους διωγμούς του Δεκίου το 250 μ.Χ. Είναι τρίκλιτη με εγκάρσιο κλίτος που εξέχει στα πλάγια, νάρθηκα και πιθανώς αίθριο. Στην εξωτερική βόρεια πλευρά βρίσκεται

υπόγεια νεκρική αίθουσα, το λεγόμενο Μαρτύριο του Λεωνίδη και των ακολούθων του. (Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο). Ο ναός της Αγ Φωτεινής κτίστηκε τον 4ο αιώνα μ.Χ., πάνω σε ναό της Εκάτης, σε ρυθμό βασιλικής. Στη δεξιά όχθη του Ιλισσού, μπροστά σε μια από τις πύλες της πόλης, υπήρχε τύμβος του Κόδρου, τελευταίου βασιλιά της Αθήνας, στο μέρος όπου είχε σκοτωθεί.

ΑΡΧΑΙΟΓΝΩΜΩΝ